Çeviren: Esin Tezer

Yeni çalışmalar; beynin kıvrımlarının nasıl şekil aldığını, Otizm, Şizofreni ve diğer zihinsel hastalıkların teşhis ve tedavisine yardımcı olabilecek bulguları gözler önüne seriyorlar…

***

‘’Beyin, varlığımızı meydana getiren esma terkibinin açığa çıktığı mahaldir. Beynimizin hakikatına ‘Allah’ın isimlerinin açığa çıktığı mahal’ mecazıyla işaret edilmiştir. İnsanlığın beyini deşifre etmesi, insana cennetin kapılarını açacaktır. Çünkü insan beyninin ne olduğunu, beyninde ne güçler, ne kuvveler olduğunu hakkıyla değerlendirmek suretiyle neleri kazanacağını farkederse; insan o idrak ile kendi hakikatinin özünün o evreni meydana getiren orijin ilim, irade, kudret olduğunu farkederse; o ilim, irade ve kudretin Allah’ın ilim, irade ve kudretinin evrende açığa çıkmış hali olduğunu anlayabilirse; ve kendi hakikatini o boyutu itibarıyla keşfederse; yani, mecazi tanımlamasıyla Rabbine uruc ederse; miracını tamamlarsa; bir hakikat ehli olarak dünyada yaşamını sürdürür, kendindeki ilahi kuvveleri kullanarak ve bir hakikat ehli olarak öbür odaya geçer. Zira ölüm; fiziksel bedenin kullanılmaması sonucu kişinin ruh bedeniyle bu dünyada elde ettiği güçlerle yeni boyuta, yeni odaya geçmesidir.’’ AHMED HULÛSİ, Beyin, Dua İsimli Video’dan

(http://video.google.com/videoplay?docid=-6595177001833270029&ei=GEdPSqOuJ6j22wK2oN3fBg&q=ahmed+hulusi)

(http://www.ahmedhulusi.org)

Hani Rabbin, melâikeye: ‘’Muhakkak ki ben kuru balçıktan, değişip dönüşen balçıktan (hücre) bir beşer halkedeceğim’’ demişti. ‘’Onu tesviye edip (beden ve beyni kemâle erdirip), ona Ruhumdan (Esmâ mânâlarının özelliklerinden nefhettim (üfledim); (böylece buyurdum) Ona secdeye kapanın (Onun kuvveleri olarak hizmete girin)!’’ O meleklerin, kuvvelerin hepsi, toptan secde ettiler (bir kısım Esmâ kuvveleri beyinde açığa çıkmaya başladı). AHMED HULÛSİ, Allah İlminden Yansımalar, Hicr Sûresi Âyetler: 28-30

***

İnsanların insan beyni hakkında farkettiği ilk şeylerden bir tanesi, onun çapraşık tepelerinin ve vadilerinin görüntüsüdür. Bu kıvrımlar; algılarımıza, düşüncelerimize, duygularımıza ve hareketlerimize aracılık eden, bazen gri madde olarak da adlandırılan, iki –ila- dört milimetre kalınlığındaki nöronlarla dolu jelatinimsi doku olan Serebral Korteks’ten türerler. Balinalar, köpekler ve büyük insansı maymun kuzenlerimiz gibi olan diğer büyük memelilerin herbiri kendine ait karakteristik model kıvrımlı bir korteks’e sahiptirler. Fakat küçük beyinli memeliler ve diğer omurgalılar diğerlerine nazaran yumuşak beyinlere sahiptirler. Evrim süreci boyunca, büyük beyinli memelilerin korteks’i kafatasından çok daha fazla genişlemiştir. Gerçeği söylemek gerekirse; ekstra-büyük bir pizzaya eşit olan insan korteks’inin düzleştirilmiş yüzey alanı beyin çerçevesinin iç yüzeyinden üç kat daha büyüktür. Bu nedenle, insanların korteks’inin ve diğer beyinli türlerin kafatasına sığabilmesinin tek yolu kıvrımlanma iledir. Bu kıvrımlanma, buruşmuş bir parça kağıt gibi sıradan değildir. Aksine o, kişiden kişiye uygun modeli sergilemektedir. Herşeyden önce böyle bir kıvrımlanma nasıl meydana gelir? Ve, topografinin sonucu beyin fonksiyonunu gözler önüne serebilir mi? Yeni araştırma, sinir dokuları ağının bükülebilen korteks’e gelişim süresince fiziksel olarak şekil verdiğine ve onu hayatın başından sonuna kadar yerinde tuttuğuna işaret etmektedir. İnme veya sakatlanma sonucu meydana gelen bu iletişim ağının bozuklukları gelişim süresince veya daha sonra beyin şekli ve nöral iletişim için geniş ölçüde bir sonuca sahip olabilir. Böylece bu keşifler, teşhis etmede yeni stratejilere ve belirli zihinsel rahatsızlıkları olan hastaların tedavi edilmesine yönlendirebilir.

İçsel Güçler

Bilimadamları yüzyıllardır beynin anlaşılması güç biçimi üzerinde düşünüyorlar.1800’lerin başlarında Alman doktor Franz Joseph Gall; Frenoloji (Kafatası şekline göre karakter analizi) olarak bilinen bir teoriyi, kişinin beyin şeklinin ve kafatasının o kişinin zekâsı ve kişiliği hakkında ipucu verdiğini ileri sürmüştür. Bu etkili fikir her ne kadar bilimsel olarak desteklenmese de; ‘’cani’’, ‘’dejenere olmuş’’ ve ‘’dahi’’ beyinlerin toplanmasına ve üzerlerinde çalışılmasına yönlendirmiştir. Daha sonra 19.ncu yüzyılın sonlarında İsviçreli anatomist Wilhelm His, beynin fiziksel güçler tarafından yönlendirilen zincirleme olaylar olarak geliştiğini varsaymıştır. İngiliz bilge D’Arcy Thompson, biyolojik ve cansız pek çok yapının fiziksel kendi-kendine olan organizasyondan kaynaklandığını göstererek bu temeli kurmuştur. Bu erken varsayımlar tahrik edici olsalar da, nihayet ortadan kaybolmuşlardır. Frenoloji sahte bilim olarak tanınmaya başlanmış ve modern genetik teorileri, beynin yapısını anlamak için olan biyomekanik yaklaşımı geçici olarak başarısız kılmıştır. Bununla beraber; alışılmışın dışında olan ve karmaşık sayısal analizler tarafından destekli beyin-imajlama tekniklerinden yakın bir zamanda gelen bir kanıt, o 19.ncu yüzyıl görüşlerine taze bir dayanak sağlamıştır. His ve Thompson’ın fiziksel güçlerin biyolojik yapıları şekillendirdiği hakkındaki fikirlerinin doğru olduğu 1997’de su yüzüne çıkmıştır. St.Louis’deki Washington Üniversitesi’nden Nörobiyolog David Van Essen; Nature’da korteks’in farklı bölgelerini sinir liflerinin bağladığını, böylelikle onların birbirleriyle iletişim kurmaya olanak sağlandığını, o jelatinimsi dokuyu çekeleyen küçük gerilmelerin oluştuğunu ileri süren bir hipotez yayınlamıştır.

Korteks, bir insan fetus’unda yumuşak olarak başlar ve çoğunlukla gelişimin ilk altı ayında o şekilde kalır. O zaman zarfında yenidoğan nöronlar, uzun ince lifleri veya aksonları korteks’in diğer bölgelerindeki hedef nöronların reseptif (alıcı) parçaları veya dendritleriyle birleştirmek için gönderirler. Aksonlar daha sonra dendritlere bağlanmış hale gelirler. Korteks genişledikçe, aksonlar lastik bantlar gibi gerilerek daha da fazla öğretilmiş hale gelirler. İkinci üç aylık dönemin sonunda, nöronlar hâlâ daha belirip, göç edip, bağlarken; korteks kıvrılmaya başlar. Doğum zamanında korteks az veya çok gelişimini tamamlamıştır ve karakteristik büzüşük biçimine ulaşır. Van Essen iki bölgenin birbirleriyle sıkı sıkıya bağlantılı olduğunu, yani pek çok aksonla bağlantılı olduğunu, iki bölgenin gelişim süresince mekanik gerilme şeklinde aralarında dışa doğru olan bir çıkıntı veya bir gyrus üreterek birbirine iple bağlı aksonlarla beraber yakınlaştıklarını iddia etmiştir. Bunun aksine; bir çift hastalıklı bağlantılı bölge bir vadi veya sulkus tarafından ayrılmış hale gelerek bağlarını koparır. Nöral yolların izini sürmek için olan modern teknikler, korteks’in iletişim sisteminin beyini şekillendirmede de sorumlu olduğu varsayımını test etmeyi mümkün hale getirmiştir. Basit bir mekanik modele göre, eğer her bir akson ufak bir kuvvetle çekerse; kuvvetlice bağlantılı olan alanları kuvvetlice bağlayan aksonların birleşmiş gücü akson yollarını düzeltmelidir.’Dejenere olmuşun izini sürme olarak bilinen’, boya enjekte edilen korteks’in küçük bir bölgesinin, aksonların uçları ile çok meşgul olduğu ve esas hücre birliğini arkaya doğru taşıdığı aleti kullanarak enjekte edilen alana hangi bölgelere aksonları gönderdiğini göstermek mümkündür. Metod daha da fazlası; hem alanın bağlantılarının ne kadar yoğun olduğunu, hem de akson yollarının hangi biçimleri alacağını ortaya çıkarabilir. Bizim Rhesus makaklardaki büyük sayıdaki nöral bağlantılarının ‘Dejenere Olmuşu İz Sürme’ çalışmaları göstermiştir ki; tahmin edildiği gibi, pek çok bağlantılar düz veya hafifçe kıvrımlı yolları takip etmektedirler. Daha da fazlası; bağlantılar daha yoğunlaştıkça, daha düz olarak koşarlar. Nöral bağlantıların şekil verme gücü insan beynindeki sol ve sağ yarıkürelerdeki lisan bölgeleri arasındaki şekil farklılıklarında da belirli bir olaydır [ Norman Geschwind tarafından yazılan, Scientific American, Eylül 1979 makalesi olan “İnsan Beyninin Uzmanlığı’’ na bakın]. Örneğin; frontal ve arka lisan bölgelerini ayıran belirgin Sulkus Sylvian Çatlağı’nın biçimini ele alın. Beynin sol tarafındaki çatlak, sağ tarafındakinden epey bir daha yüzeyseldir. Asimetri ‘kavisli demet’ olarak adlandırılan, frontal ve arka lisan bölgelerini bağlamak için seyahat eden geniş demet, frontal ve arka lisan bölgelerini bağlamak için fisür (ince çatlak) etrafında seyahat eden ve Arkuate Faskikülüs olarak adlandırılan geniş doku demetinin anatomisiyle bağlantılı gözükmektedir. Bu gözleme ve sol yarıkürenin pek çok insanda ağırlıklı olarak lisandan sorumlu olduğu gerçeğine dayanarak; 2006’da soldaki kavisli demet’in sağdakinden daha yoğun olduğu hakkında bir tezi doğru varsaymıştık. İnsan beynindeki bir dizi imajlama çalışmaları bu asimetrik yoğunluğu teyit etmişlerdir. Daha sonra teoriye göre, daha büyük lif demeti daha büyük bir çekme gücüne sahip olmalıdır ve böylece, sağ taraftaki demetten daha düzdür. Bununla birlikte bu varsayım henüz test edilmelidir.

Makrodan Mikroya

Sadece mekanik güçler serebral korteks’in geniş ölçek özelliklerinden daha fazlasını şekillendirirler. Onlar onun katmanlı yapısının üzerindeki etkiye de sahiptirler. Korteks; hücrelerin yatay katmanlarından yapılmış, çok katmanlı pasta düzenine sahip bir şekilde yığılmıştır. Pek çok alan altı katmana sahiptir ve o bölgelerdeki kişisel katmanlar kalınlıkta ve düzende değişmektedirler. Örneğin, korteks’in ana duyuları yöneten bölgeleri kalın katman 4’e sahiptir ve gönüllü motor fonksiyonlarını kontrol eden bölge kalın katman 5’e sahiptir. Bu arada, korteks’in düşünme ve hafızanın temelini oluşturan bölgeleri, diğer şeyler arasında kalın katman 3’e sahiptir. Tabaka yapısındaki böyle varyasyonlar, bugün bile hâlâ kullanılmakta olan korteks haritasını yaratan en ünlü Alman anatomist Korbinian Brodmann tarafından 100 yıldan fazladır korteks’i uzmanlaşma alanlarına bölmede kullanılmıştır.

Kıvrımlanma, katmanların bağıntılı kalınlığını sanki sünger yığınını bükermiş gibi değiştirir. Gyri’de korteks’in baş katmanları gergin ve daha zayıftır, oysa sulki’de baş katmanlar sıkıştırılmıştır ve daha kalındır. Bağlantılar korteks’in derin katmanlarında zıt yönde hareket etmektedirler. Bazı bilimadamları bu gözlemlere dayanarak, katmanların şekillerinin nöronlar gerildiklerinde veya sıkıştırılırken değiştiğini ileri sürmüştür. Korteks’in içerdiği toplam alan ve nöronların sayısı aynıdır. Eğer öyleyse, kalın bölgeler (gyri’nin derin katmanları gibi) korteks’in zayıf bölgelerinden daha az nöronu kapsamalıdır. Bu izometrik olarak bilinen model, gelişim esnasında nöronların ilk olarak korteks’ten oluştuğunu ve daha sonra korteks’in kıvrımlandığını tahmin etmektedir. Analoji olarak, pirinç torbasını katlamayı hayal edin. Torbanın şekli değişir, fakat kapasitesi ve tanelerin sayısı katlamadan önce ve sonra aynıdır. Oysaki, makaklardaki prefrontal korteks’in alanlarındaki nöronların yoğunluğunun içerisine olan araştırmalarımız izometrik modelin yanlış olduğunu gözler önüne sermektedir. Frontal korteks’in temsili örneklerine dayanan görüşleri kullanarak; gyri’nin derin katmanlarının sulki’nin derin katmanları gibi nöronlarla beraber yoğun bir şekilde yerleştiklerine karar verdik. Çünkü gyri’nin derin katmanları daha kalındır, aslında gyri’deki birim alanının altındaki nöronlardan sulki’dekinde daha fazla vardır. Keşfimiz gyri ve sulki’yi biçimlendiren fiziksel güçlerin nöronal geçişi de etkilediğini açıkça ima etmektedir. İnsanlardaki gelişimsel çalışmalar bu öneriyi desteklemektedir. Sıralı olarak oluşmaktansa, korteks’teki nöronların yerleşimi ve korteks’in kıvrımlanması zamanla kısmen birbiriyle çakışır. Bundan dolayı; korteks kıvrımlandıkça, katmanların sonuçta oluşan gerilmeleri ve sıkışmaları gelişimde daha sonra korteks’in içine yerleşen yeni doğmuş nöronların akışını oldukça etkileyebilir, bu da korteks’in düzenini oldukça etkileyebilir. Daha da fazlası; kişilerin nöronlarının şekilleri korteks’in içinde nerede bulunduklarına bağlı olarak farklılıklar gösterir. Örneğin; gyri’nin derin katmanlarında yerleşik olan nöronlar yanlardan sıkışmıştırlar ve uzamış olarak gözükürler. Bunun tersi, sulki’nin derin katmanlarında yerleşmiş olan nöronlar gerilmiştirler ve düz görünmektedirler. Bu hücrelerin şekilleri korteks kıvrımlandıkça mekanik güçler tarafından değiştirilmiş şekilde kalıcıdırlar. Gyri ve sulki’deki nöronların şekillerindeki böyle sistematik farklılıkların onların fonksiyonunu etkileyip etkilemeyeceğini çözmek, merak uyandıran bir iddia olacaktır. Bilgisayar benzetimlerimiz onların bunu yaptığını ileri sürmektedir: Örneğin, çünkü kortikal tabaka gyri’de sulki’dekinden çok daha fazla kalındır. Gyrus’un altındaki nöronların dendritlerinin üzerine çarpan sinyaller, sulki’nin altındaki nöronların dendritlerine sinyallerin çarpmasından daha uzun yolu seyahat etmelidir. Araştırmacılar nöronların fonksiyonu üzerindeki bu fiziksel farklılıkların etkisini, kortikal bölge çalışmasını ve başlıbaşına olan nöronların aktivitesini dalgalanan kortikal bölgedeki çalışmayı kayıt ederek test edebilirler, bu da bizim bilgimize göre henüz üstlenilmiştir.

Hasta bir etki mi?

Biçim ve fonksiyon arasındaki bağlantıyı tamamen anlamak için bilimadamlarının çok miktarda beyine bakmaları gerekecektir. İyi haber de, yapısal manyetik rezonans imajlama ve onu bilgisayarlar üzerinde üç boyutlu yeniden yapılandırma gibi non-invazif imajlama tekniklerini kullanarak yaşayan insan beynini gözlemleyebilmemizdir. Ölümden sonra elde edilen beynin herhangi özellikli klasik koleksiyonundan çok daha fazla miktarlardaki beyin imajlarını toplayabiliriz. Araştırmacılar beyin şeklini analiz eden karmaşık bilgisayar programlarını kullanarak bu yoğun veritabanları üzerinde sistematik olarak çalışıyorlar.

Bu araştırmanın anahtar bulgularından bir tanesi de, sağlıklı insanların kortikal kıvrımlarıyla zihinsel rahatsızlığı ilerlemeye başlayan hastaların nöronların bağlantılarının ve kıvrımlarının biçimlerinde belirgin farklılıklar bulunmasıdır. Doku bağlantıları ve kıvrımları arasındaki mekanik ilişki normdan gelen bu sapmaları açıklayabilir. Bu potansiyel bağlantıya olan araştırma hâlâ ilk evrelerindedir. Fakat geçen birkaç yıldan fazladır, pek çok araştırma takımı şizofrenik beyni olan hastaların normal insanların beyinlerine nazaran azalmış kortikal kıvrımlanma ortaya koyduğunu bildirmiştir. Bulgular tartışmalıdır, çünkü kıvrımlanmanın anormalliklerinin yeri ve türü kişiden kişiye çok farklılıklar göstermektedir. Fakat, diyebiliriz ki; beyin şekli genel olarak şizofren olanlarla sağlıklı insanlar arasında farklılık göstermektedir. Uzmanlar çoğu zaman şizofreniyi, ‘aklı karışmış nörokimyasal denge’ olarak nitelendirmektedirler. Yeni çalışma, akışın doğası bilinmeyen olarak kalsa da; beynin iletişim sisteminin devresinde ilaveten bir akış olduğunu ileri sürmektedir. Otizm teşhis edilen insanlar da, anormal kortikal kıvrımlar sergilemektedirler. Belirli bir biçimde, onların sulki’lerinin bir kısmı sağlıklı deneklerle karşılaştırıldığında daha derin ve uygunsuz olarak gözükmektedir. Bu bulgunun ışığında araştırmacılar, otizm’i ‘beynin yanlış tellemesinden kaynaklanan bir durum’ olarak gözönünde bulundurmaya başladılar.Beyin fonksiyonu çalışmaları otistik insanlarda uzak alanlar arasında iletişim azalırken, yakın çevredeki kortikal bölgeler arasında iletişimin arttığını göstererek bu fikri desteklemektedir. Bunun sonucu olarak bu hastalar, alakasız şeyleri dikkate almamada ve onu yapmak uygunken dikkatlerini değiştirmede zorluklara sahiptirler. Zihinsel rahatsızlıklar ve öğrenme bozuklukları kortikal katmanların düzeninin anormallikleriyle de bağlantılı olabilirler.

Örneğin; 1970’lerin sonlarında Harvard Tıp Okulu’ndan nörolog Albert Galaburda, disleksi’de, serebral korteks’in ana iletişim sistemini biçimlendiren piramit şeklindeki nöronlarının frontal korteks’in lisan ve işitmeyle ilgili alanlarının katmanlarındaki normal pozisyondaki yerlerinden değiştiğini görmüştür. Şizofreni de kortikal mimaride etkiler bırakabilir: Korteks’in bazı frontal alanları etkilenmiş olan bireyler, nöral yoğunlukta anormaldirler. Kortikal katmanlardaki nöronların anormal dağılımı; iletişimdeki sinir sisteminin temel fonksiyonunu en sonunda güçsüz bırakıp, onların bağlantı modelinin bozulmasına yolaçmaktadır. Araştırmacılar bu şaşırtan durumu, ileride açıklığa kavuşturabilecek otizm’li insanların korteks’lerindeki yapısal bozukluklarını, derinlemesine araştırmaya başlamışlardır. Gelişim esnasında oluşan diğer nörolojik hastalıkların da kortikal katmanlardaki sayılarında ve pozisyonlarında değişiklikler getirip getirmediğini araştırmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır. Şizofreni ve otizm’i beynin yerleşik kısımlarının aksine nöral ağları etkileyen hastalıklar olarak düşünmek, teşhis ve tedavi için alışılmışın dışında olan stratejilere yönlendirebilir. Örneğin; bu duruma sahip olan hastalar öğrenmede disleksi’lerin görsel ve multimodal yardımlardan faydalandıkları gibi, beynin farklı kısımlarını bağlayan görevleri gerçekleştirmekten de yararlanabilirler. Modern nöroimajlama metodları, bilimadamlarının kortikal kıvrımların frenolojik görüşünü veya bir kişinin yeteneklerini gözler önüne serebilen farklı beyin alanlarındaki gri maddenin miktarını test etmelerine olanak sağlamıştır. Burada da, biçim ve fonksiyonu bağlamak endişe vericidir. Bağlantı; iyi belirlenmiş, koordineli zihinsel ve fiziksel egzersizle rutin halinde meşgul olan insanlarda en berrak haldedir. Profesyonel müzisyenler buna bir örnek teşkil etmektedirler. Yoğun bir şekilde pratik yapma ihtiyacı duyan bu kişiler, müzisyen olmayanlarla belirli enstrümanların kontrolüyle alakalı olan korteks’in motor bölgelerinde farklılıklar göstermektedirler. Daha kapsamlı zihinsel yetenekleri ayıran berrak kıvrımlanma örneklerinin anlaşılmaları hâlâ zordur.

Can sıkıcı varyasyonlar

Bizim daha çok aydınlatacağımız şey var. Özellikle, kişiler arasındaki kulak veya burun şeklinin değişikliğinin gelişimsel destekleyici unsurlarını anlayamadığımız gibi; kişisel gyri’nin nasıl belirli büyüklük ve şekle eriştiğini de henüz anlamıyoruz. Varyasyon çok karmaşık bir problem. Nöronlar arasındaki kortikal gelişim esnasındaki fiziksel etkileşimlerin farklılığının benzetimini yapmaya dayanan modeller gelecekte bu soruya ışık tutabilirler. Fakat, şimdiye kadarki modeller fiziksel etkileşimlerin karmaşıklığı ve mevcut olan gelişimsel verinin sınırlı miktarı sebebiyle henüz çok başlangıç niteliğindedirler. Korteks’in nasıl geliştiği hakkında daha fazlasını bilmek için bilimadamları istekli davranmaktadırlar. Dilek listemize ilavede bulunmak, onun yoğun iletişim sistemini oluşturan pek çok farklı bağlantıların oluşumunun detaylı bir çizelgesidir. Hayvanlardaki nöronları işaretleyerek, rahimde korteks’in farklı kısımlarının ne zaman geliştiğine karar verebileceğiz; bunun sonucu da, bilimadamlarının uzak katmanların veya nöronların gelişimini deneysel olarak değiştirmesine olanak sağlayacaktır. Anormal beyin morfolojisi ve fonksiyonunda sonuçlanan gelişimin sıralaması hakkındaki bilgi, olayları gözler önüne sermeye yardım edecektir.

Farklı geniş semptomlarla olan nörolojik rahatsızlıkların alanı- şizofreni, otizm, Williams sendromu, çocukluk epilepsisi ve diğer hastalıklarda görülenler gibi- gelişimin farklı zamanlarında ortaya çıkan ve oluşumda olan, yer değiştiren veya süreç ters gittiğinde bağlayan nöronların setinin, katmanları ve bölgeleri etkileyen patolojinin bir sonucu olabilir.Beyni modellemede mekanik güçler yalnız değildir. Beyin şeklinin karşılaştırılması genetik programların da işlemekte olduğuna işaret ederek; beyinleri yakından bağlantılı olan insanların beyinlerinin, birbirleriyle bağlantılı olmayan insanların beyinlerinden daha benzer olduğunu göstermiştir. Belki de genetik süreçler korteks’in gelişiminin zamanlamasını kontrol eder ve basit fiziksel güçler sinir hücreleri doğdukça beyini şekillendirir, taşır ve kendi kendine organize olan bir şekilde birbirine bağlar. İnsanlar arasındaki ana kıvrımların hayret verici düzenliliğini, (birbirinin aynı olan ikizlerde bile farklılık gösteren küçük kıvrımların farklılığı da dahil), böyle bir kombinasyonu açıklayabilir.Beynin şekli hakkındaki şimdiki kavramların pek çoğu, (beyin şekli ve beyin fonksiyonu arasındaki bağlantı fikri de dahil), ilk kez bir asırdan fazladan önce teklif edilen fikirlerin bir halkasıdır. Beyin şeklinin normal denekler ve beyin rahatsızlıkları olan hasta popülasyonları arasındaki sistematik karşılaştırmaları, beyin bölgesinin zihinsel fonksiyon ve işlev bozukluğuyla bağlantılı olduğunu doğrulamaktadır.Fakat beyini ölçmek için olan gelişmiş imajlama metodlarıyla bile, uzmanlar hâlâ birini gördüklerinde dahi veya suçlu korteks’ini ayırt edememektedirler. Genetik ve fiziksel prensipleri bileştiren korteks kıvrımlanmasının yeni modelleri morfoloji, gelişim ve bağlanabilirlik hakkında ne bildiğimizi bütünleştirmemize yardımcı olacaktır; böylece biz, nihayet bunların ve beynin diğer sırlarını ortaya çıkarabiliriz.

Röportajı Yapan: Michel Hoebink, Aralık 2007

(http://www.drsoroush.com/English/Interviews/E-INT-The%20Word%20of%20Mohammad.html’den çevrilmiştir.)

Çeviren:Esin Tezer

’Muhammed, Kurân’ı oluşturandır’’. Bu, ünlü İranlı reformcu Abdülkerim Suruş’un gelecek yılın başında yayımlanacak olan kitabı ‘Peygambere Özgü Deneyimin Genişlemesi’nde ne söylediği. Bu görüşle Suruş; bazı en radikal Müslüman reformcudan daha da ileri gidiyor. Zemzem’le olan bir röportajında kitabının önceden tadına varılmasını sağlıyor.

Abdülkerim Suruş, İran reform hareketinin entellektüel lideri olarak kabul edilmektedir. Başlangıçta Humeyni destekçisiydi. Genç İslam Cumhuriyeti’nde aralarında Humeyni’nin kültürel ve eğitimsel reform danışmanlığı da olmak üzere çeşitli resmi görevlerde bulundu. Fakat dini lider çok geçmeden bir despota dönünce, Suruş hayalkırıklığı içerisinde ayrıldı. 90’ların başından beri ‘İslam demokrasisi’ kavramını tartışmaya başlayan ‘cumhuriyetçi’ entellektüeller grubunun bir parçasıdır, fakat sonunda İslam devleti fikrinden tümüyle uzaklaşmıştır.

Suruş’un temel argümanı basittir: ‘Tüm insanların din anlayışı tarihsel ve hatalı olabilir’. Bu fikirle, İran’a özgü dine dayalı yönetimi basite indirgemektedir. Çünkü tüm insanların din anlayışı hatalı olabilir ise; şeriatı Tanrı’nın adıyla uygulamaya kimse hak iddia edemez, İran imam sınıfı bile.

’Peygambere Özgü Deneyimin Genişlemesi’ nde Suruş, dini bilginin hatalı olabilirliği üzerindeki görüşünün kısmen Kurân’a da uygulandığını açıkça belli etmektedir. Suruş, Nasr Hamid Ebu Zeyd ve Muhammed Arkun gibi düşünürlerle Kurân’a tarihsel yaklaşımı savunan küçük bir radikal reformcu gruba aittir. Ancak yeni kitabında pek çok radikal çalışma arkadaşından bir adım önde gitmektedir. Kurân’ın sadece hasıl olmuş tarihsel durumların bir ürünü değil; aynı zamanda tüm insan sınırlamalarıyla Peygamber Muhammed’in zihninin bir ürünü olduğunu iddia etmektedir. Suruş; bunu zaten ortaçağa ait çeşitli düşünürlerin ima ettiklerini, bu fikrin bir yenilik olmadığını söylemektedir.

RÖPORTAJ:

MICHEL HOEBINK: İnancını yitirmiş modern dünyamızda ‘vahiy’ gibi birşeye nasıl anlam kazandırabiliriz?

ABDÜLKERİM SURUŞ: Vahiy, bir ‘ilhamdır’. Peygamberlerinki daha yüksek düzeyde olsa da; o, şair ve mistiklerinkiyle aynı deneyimdir. Vahyi modern çağımızda şiir sanatının mecazını kullanarak anlayabiliriz. Müslüman bir filozofun dediği gibi ‘Vahiy’, daha yüksek bir şiir sanatıdır. Şiir sanatı, bilim veya filozofiden farklı olarak çalışan bir bilgi aracıdır. Şair kendisine dışarıdan gelen bir kaynak tarafından bilgilendirildiğini, birşey aldığını düşünür. Ve şiir sanatı, aynı vahiy gibi bir yetenektir. Bir şair insanlar için yeni ufukları açabilir. O, onların dünyayı farklı bir şekilde görmelerini sağlar.

MH: Sizin bakışınıza göre Kurân, zamanının ürünü olarak düşünülmeli. Bu, metnin üretiminde Peygamberin şahsının aktif ve hatta bütünü oluşturan bir rol oynadığı anlamına mı geliyor?

AS: Geleneksel beyana göre Peygamber sadece bir araçtı, o sadece Cebrail tarafından kendisine ulaştırılan bir mesajı bildirdi. Ancak benim görüşüme göre Peygamber, Kurân’ın üretiminde çok önemli bir rol oynadı. Şiir sanatının mecazı bunu açıklamak için bana yardım ediyor. Peygamber, tıpkı bir şair gibi dışarıdan gelen bir kuvvet tarafından ele geçirildiğini hisseder. Fakat aslında daha da iyidir: Aynı zamanda Peygamber kendisi herşeydir: Yaratıcı ve üretici. İlhamın dışarıdan mı yoksa içeriden mi geldiği sorusu ise gerçekten konuyla ilgili değildir, çünkü vahiy düzeyinde dışarısı veya içerisi arasında fark yoktur. İlham, Peygamberin ÖZÜNDEN gelmektedir. Her kişinin özü ilahidir, fakat Peygamber ilahiliğinin farkına varmış olduğu için diğer insanlardan ayrılır. O, potansiyelini gerçekleştirmiştir. Nefsi Tanrıyla TEK olmuştur. Bu noktada beni yanlış anlamayın: Tanrıyla olan bu ruhsal birleşme, Peygamberin Tanrı haline geldiği manasına gelmez. O, sınırlı ve onun durumuna uygun hale getirilmiş bir birleşmedir. O insan boyutudur, Tanrı’nın boyutu değil. Mistik şair Celaleddin Rumi (Mevlana Celaleddin Rumi) bu çelişkiyi şu sözlerle açıklar: ‘‘Peygamberin Tanrıyla olan birleşmesi aracılığıyla okyanus, bir kavanoza dökülmüştür.’’

Fakat Peygamber bir diğer şekilde vahyin oluşturucusudur da. Tanrıdan aldığı şey, vahyin içeriğidir. Bu içerik her nasılsa insanlara bu şekilde sunulamaz; çünkü o, onların anlayışının ve hatta kelimelerin ötesindedir. O, şekilsizdir ve Peygamberin kişiliğinin aktivitesi onu alınır yapmak için şekilsizi şekillendirmektir. Peygamber ilhamı bir şair gibi bildiği dilde, hakim olduğu stillerde, sahip olduğu imajlarda ve bilgide yeniden aktarır. Fakat kişiliği de metni şekillendirmede önemli bir rol oynar. Onun kişisel tarihi babası, annesi, çocukluğudur. Ve hatta ruh hali. Eğer Kurân’ı okuduysanız; Peygamberin kendini ifade etme şeklinde bazen çok sevinçli, son derece etkili ve güzel söz söylerken; bazı zamanlarda ise sıkılmış ve oldukça sıradan olduğunu hissedersiniz.Bütün bu şeyler Kurân’ın metninde etkisini bırakmıştır. Bu, vahyin tamamen insana ilişkin yönüdür.

MH: Öyleyse Kurân, insana ilişkin bir yöne sahip. Bu, Kurân hatalı olabilir manasına mı geliyor?

AS: Geleneksel bakışta vahiy hatalı olabilir. Fakat şimdilerde vahyin sadece Tanrının özellikleri, ölümden sonraki hayat ve ibadetin kuralları gibi bütünüyle dini hususlarda hatalı olabilirliğini düşünen yorumcular daha da fazla. Onlar vahyin maddesel dünyayla ve insan toplumuyla bağlantılı meselelerde yanlış olabileceğini kabul ediyorlar. Kurân’ın tarihsel olaylar, diğer dini gelenekler ve her tür pratik dünyevi konular hakkında ne söylediği mutlaka doğru olmak zorunda değil. Böyle yorumcular çoğu kez Kurân’daki bu tür hataların peygamberliğe zarar vermediğini, çünkü Peygamberin ‘zamanının insanlarının’ bilgisinin düzeyine ‘indiğini’ ve onlarla ‘zamanının lisanında’ konuştuğunu tartışıyorlar. Ben farklı bir görüşe sahibim. Peygamberin kendi daha iyi bilirken ‘zamanının lisanını’ konuştuğunu düşünmüyorum. O aslında söylediği şeylere inandı. O onun kendi lisanıydı, kendi bilgisiydi ve onun dünya, evren ve insanoğlunun genetiği hakkında etrafındaki insanlardan daha fazla bildiğini düşünmüyorum. Bugün sahip olduğumuz bilgiye sahip değildi. Ve bu, onun peygamberliğine zarar vermez; çünkü o bir peygamberdi, bir bilimadamı veya tarihçi değildi.

MH:Rumi gibi (Mevlana Celaleddin Rumi) ortaçağa ait filozoflardan, mistiklerden bahsediyorsunuz. Kurân üzerindeki görüşleriniz hangi kapsama göre İslam geleneğinde kaynağını buluyor?

AS: Benim pek çok görüşüm ortaçağa ait İslam düşüncesine dayanmaktadır.Bütün insanlarda farklı derecelerde bulunabilen peygamberliğin çok genel birşey olduğu düşüncesi hem Şii İslam’da hem de mistisizmde alışagelmiştir. Büyük Şii ilahiyatçı Şeyh Mufid, Şii imamları peygamberler olarak adlandırmamakta, fakat onlara peygamberler tarafından sahip olunan tüm özellikleri atfetmektedir. Ayrıca mistikler genellikle kendi deneyimlerinin o peygamberlerle aynı olduğuna inanmışlardır. Ve potansiyel olarak hatalı olabilir insan ürünü olan Kurân bilgisi, oluşturulan Kurân’ın Mutezile mezhebinde dolaylı olarak belirtilmektedir. Ortaçağa ait düşünürler böyle fikirleri çoğu kez açık veya sistematik bir tarzda ifade etmemişler, bunun yerine onları gelişigüzel kelamlar veya imalarda saklamaya eğilimli olmuşlardır. Onlar böyle düşüncelerle başa çıkamayan insanlar arasında karışıklık yaratmak istememişlerdir. Örneğin Rumi, (Mevlana Celaleddin Rumi) bir yerde Kurân’ın Peygamberin zihin hallerinin aynası olduğunu belirtir. Rumi’nin açıkça belirttiği şey; Peygamberin kişiliği, değişen ruh halleri ve onun daha kuvvetli ve daha zayıf anlarının Kurân’da yansıtılmasıdır. Rumi’nin oğlu daha da ileri gider.Kitaplarından birinde poligamiye (çok eşle evliliğe) Kurân’da izin verildiğine, çünkü Peygamberin kadınları sevdiğini iddia eder. Takipçilerine dört kadınla evlenmelerini söylemesinin nedeni buydu.

MH: Şii geleneği Kurân’ın insancıllığı üzerindeki düşüncelerinizi geliştirmek için size daha fazla özgürlük veriyor mu?

AS: Sünni İslam’ın, Mutezile’lerin rasyonelist okulunun ve Kurân’ın sonsuza kadar ve yaratılmamış olduğu prensibinin Eşari mezhebi tarafından kötü şekilde bozguna uğratıldığı iyi bilinmektedir. Fakat Şii İslam’da Mutezilelik her nasılsa hayatına devam etmiştir ve zengin filozofik gelenek için bir görgü temeli haline gelmiştir. Oluşturulan Kurân’ın Mutezile prensibi, Şii ilahiyatçılar arasında neredeyse karşı gelinmezdi. Bugün Sünni reformcular Şii görüşüne ve oluşturulmuş Kurân prensibini benimsemeye yakınlaşmaktadırlar. Ancak İran imam sınıfı, Şii geleneğinin filozofik kaynaklarını dini anlayışımıza yeni ufuklar açmak için kullanmada isteksizdir. Onlar dinin muhafazakar anlayışı üzerine güçlerini dayandırmışlardır ve peygamberliğin doğası gibi olan konular üzerindeki tartışmayı açarlarsa herşeyi kaybedebileceklerinin korkusunu yaşarlar.

MH: Çağdaş Müslümanlar için görüşlerinizin ve Kurân’ı ahlak kılavuzu olarak kullanma şeklinin sonuçları nelerdir?

AS: Kurân’ın insan bakışı dinin temel ve raslantısal özellikleri arasında ayrımsamayı mümkün kılar. Dinin bazı kısımları tarihsel ve kültürel olarak belirlenmiştir ve bugün artık güncel konularla ilgili değildir. Örneğin, Kurân’da saptanmış bedensel cezalandırmalarla olan durum budur. Eğer Peygamber başka bir kültürel ortamda yaşasaydı, o cezalandırmalar büyük olasılıkla onun mesajının bir parçası olmayacaktı.Bugün Müslümanların görevi zamanla Kurân’ın esas mesajını çevirmektir. O, bir atasözünü bir dilden bir diğerine çevirmek gibidir. Siz onu kelime kelime çevirmezsiniz. Aynı ruha sahip, aynı içeriğe sahip, fakat belki de aynı ifade tarzlı başka bir atasözü bulursunuz. Arapçada, ‘O hurmaları Basra’ya taşıyan biri gibidir’ dersiniz. Eğer onu İngilizceye çevirirseniz, ‘O Newcastle’a kömür taşıyor’ dersiniz. Kurân’ın tarihsel, insan bakışı bize bunu yapmaya izin vermektedir. Kurân’ın asıl itibariyle Tanrının oluşturulmamış, başı ve sonu olmayan bir kelâmı olduğu fikrinde ısrar ediyorsanız; kendinizi çözülemeyen bir ikilemde bulursunuz.

Michel Hoebink, Radyo Hollanda Dünyası’nın Arapça Departmanında çalışmaktadır. ‘‘Peygambere Özgü Deneyimin Genişlemesi’’ Brill, Leiden tarafından 2008’in başında yayımlanacaktır. Abdülkerim Suruş için İran’da çalışmak Cumhurbaşkanı Ahmedinejad yönetime geçtiğinden beri son derece güç hale gelmiştir. Bu nedenden dolayı, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Harvard, Princeton ve Berlin’deki Wissenschaftskolleg gibi batı üniversitelerinde öğretme davetlerini kabul etmiştir. Suruş; geçen akademik yılda Amsterdam’daki Açık Üniversite’de ve Hollanda, Leiden’daki Modern Dünyada İslam Çalışması Enstitüsü’nde konuk öğretim görevlisiydi.

Beyindeki Ayna: Ayna Nöronlar,

Kendini Anlama Ve Otizm Araştırması

(http://www.sciencedaily.com/releases/2007/11/071106123725.htm’den çevrilmiştir.)

Çeviren:Esin Tezer

Yeni araştırma, ayna nöron aktivitesinin yedi yaşında tamamen geliştiğini iddia etmektedir. Bilimadamları, insanların yüz ifadelerini okumanın ve onların niyetlerini yorumlamanın beyindeki benzer aktiviteden çekilebileceğini belirtiyorlar.

Size inzâl olan bilgide şu vardır: Allah işaretlerinin inkâr edildiği ve onlar hakkında uygunsuz konuşulduğu ortamda oturmayın; başka bir konuya dönülmedikçe! Aksi hâlde kesinlikle siz onların misli (benzeri) olursunuz. (Bu uyarıyı “ayna nöronlar” bilimsel bulgusuyla bütünleştirelim. Bu âyet aslında bir MUCİZE’dir ancak günümüz bilimsel çalışmalarıyla tespit edilen bir gerçeği 1400 küsur yıl önce vurgulaması nedeniyle. A.H.) Allah ikiyüzlüler (münafıklar) ile hakikati inkâr edenleri cehennemde bir araya getirecektir… Nisâ Sûresi, Âyet 140 ALLAH İLMİNDEN YANSIMALAR, ’’B’’ KAPSAMINDA KURÂN’A BAKIŞ, AHMED HULÛSİ

(http://www.ahmedhulusi.org/kuran/)

‘’ Beyinler çeşitli frekanslara açık alıcı-vericilerdir, tıpkı çeşitli frekanslara açık radyo alıcıları gibi… Dolayısıyla o beynin alıcı frekanslarına uygun dalga yayan, hiç tanımadığı kişilerden gelen dalgaları da alırlar farkında bile olmadan… Sonra da “aklıma geliverdi”, derler! Nereden?! Burada, konuyu bilen kişilere, “Mirror neurons” – “ayna nöronlar” işlevini hatırlatalım… Asırlar öncesinde, “ayna nöronlar” işlevinin insanlardaki açığa çıkışına şöyle işaret edilmiştir toplumlar tarafından: “Üzüm üzüme baka baka kararır”! Evet, beraber olduğunuz kişilerin veya içinde bulunduğunuz toplumu oluşturan beyinlerin yaydıkları “dalga”lar sizin beyninizde akis bulur ve o yönde programlanmaya tâbi tutulursunuz. İyi veya kötü…Rasulullah, kendisine inananlara, çokça “salâvat” getirmelerini tavsiye etmiştir. “Kesinlikledir ki Allah ve melekî kuvveleri Nebî’sine yönlenmektedir. Ey iman edenler siz de Ona yönlenin ve teslim olun, selâmet bulun” uyarısı işte buna işaret eder. “Allah’’ ismiyle işaret edilen, tüm varlığı yaratan hakikatin “nokta”sındaki varlığı; ve O’nun isimlerinin özelliklerinin açığa çıkışı olan melekî kuvveler, “nübüvvet” dediğimiz sistemin gerçeklerini, ”sünnetullah”ı okuma hâline yönlendirir O’nu… Siz de O’na yönlenerek, O’ndan yayılan bu frekansı alıp, “ayna nöron”larınızın bu “dalga”ları (gelen yayını) değerlendirmesi suretiyle selâmete erin”; denmektedir belki de Kurân-ı Kerîmdeki bu âyette! (özden gelen bilginin bilinçte açığa çıkması için oluşan işlev = yusallune). İşte bu yüzdendir ki, kişi, ne kadar çok Rasûlullah (aleyhisselâm)a yönelir ve O’nu anarsa, salâvat getirirse, o nispette O’nun ruhuyla, bilinciyle bağlantı kurup, o yayın kanalından kendisine bilgi akmaya başlar; kapasitesi kadarıyla da bu gelen bilgiyi değerlendirir.Hazreti Muhammed Mustafa (aleyhisselâm)dan gelen “bilgi” ile “sünnetullah”ı daha iyi fark ederek; sistemin gerçeklerini idrak etmeye başlar ve yaşamına bu gerçeklere göre yön verir. Bu de geleceğinin selâmet olmasını sağlar. Esasen bu olay, sadece O’na mahsus bir olay değildir; bu bir sistemdir!. Bir tür mekânizmadır!. Beynin sayısız işlevlerinden biridir.Kişiler, yaşayan veya boyut değiştirmiş kapsamlı ve kuvvetli bilinçlere (ruhaniyet sahiplerine) yöneldikleri zaman, o kişiden gelen dalgayı hiç fark etmeden alırlar ve “ayna nöronlar” ile bir şekilde değerlendirirler… ‘’ Ahmed HULÛSİ, !YENİLEN

*OTİZM NEDİR?

Otizm; üç yaşından önce başlayan ve ömür boyu süren, sosyal etkileşime ve iletişime zarar veren, sınırlı ve tekrarlanan davranışlara yol açan beynin gelişimini engelleyen bir rahatsızlıktır. Bu belirtiler otizmi, Asperger sendromu gibi daha hafif seyreden otistik spektrum bozukluğundan (OSB) ayırır. Otizm, kalıtımsal kökenlidir ancak kalıtsallığı oldukça karmaşıktır ve OSB’nin kökeninin çoklu gen etkileşimlerinden mi yoksa ender görülen mutasyonlardan mı kaynaklandığı çok açık değildir. Nadir vakalarda, doğum sakatlıklarına neden olan etmenlerle yakından bağlantılıdır. Diğer görüşlere göre ise çocuklukta yapılan aşılar gibi nedenler tartışmalıdır ve aşı kökenli varsayımların ikna edici bilimsel kanıtları yoktur. Yakın dönem araştırmaları otizmin prevalansını 1.000 kişiye bir ya da iki vaka olarak tahmin eder, aynı araştırmalardaki tahminlere göre OSB yaklaşık 1.000 kişide altı vakadır ve erkeklerde rastlanma oranı kadınlara göre 3, 4 kat daha fazladır. Otizm vakalarının sayısı 1980’lerden beri oldukça fazla oranda artmıştır. Bunun nedeni kısmen tanı koyma yöntemlerindeki değişikliklerdir, gerçek prevalansın artıp artmadığı anlaşılamamıştır. Otizm beynin birçok kısmını etkiler ama bu etkinin nasıl geliştiği çok iyi anlaşılamamıştır. Ebeveynler genellikle çocuklarının yaşamının ilk iki yılında belirtileri farkederler. Erken davranışsal ya da kavrayışsal müdahaleler çocukların kendine bakabilme yetisi ile sosyal ve iletişimsel yetiler kazanmasına yardımcı olabilir. Otizmin çaresi yoktur. Otistik çocukların çok azı erişkin olduktan sonra bağımsız yaşamakta, bunlardan bir kısmı bunda başarılı olabilmektedir. Bazılarının otizme bir çare aradığı, diğerlerinin de otizmin bir bozukluktan çok bir durum olduğuna inandığı bir otistik kültür ortaya çıkmıştır. (Kaynak: Vikipedi, Özgür Ansiklopedi)

ScienceDaily: (7 Kasım 2007)

Yakın zamandaki bulgular, araştırmacıların insanlar hem bir hareketi yaparken hem de o hareket yapılırken seyrettiklerinde aktif olan beyin hücrelerinin yeni bir sınıfı olan Ayna Nöronlar anlayışını hızla genişletmektedir. Bazı bilimadamları insanlardaki bir ayna sisteminin taklit etme yeteneğini ve bir lisana sahip olmamız, empati ve anlayış göstermemiz için olan sosyal davranışın temelini biçimlendirdiğini düşünmektedirler. O, konuşmanın gelişiminde de bir rol oynamış olabilir. Ayna nöronlar; hem bir hayvan davrandığında ve hem de o hayvan aynı hareketi seyrettiğinde ateşleme yapmaları dolayısıyla böyle isimlendirilmişlerdir. Sanki gözlemcinin kendisi davranıyormuşcasına ‘’Ayna’’ hareketi olarak düşünülmüşlerdir.

Geçen birkaç yıl içerisindeki ilerlemeler maymunlarda farklı türlerdeki ayna nöronları yeni bir biçimde tanımlamış ve bu ayna nöronların alt kümelerinin inceden inceye nasıl olabileceğini göstermiştir. Bundan başka yeni çalışmalar tedaviye yeni yaklaşımlar da ileri sürerek, otizm (içe kapanma) olarak bilinen sosyal iletişim rahatsızlığı olan çocukların beyinlerindeki ayna aktivitelerini hem anormal hem de normal olarak karakterize etmiştir. Emory Üniversitesi Tıp Okulu’ndan Dr.Mahlon De Long, ‘’Ayna nöronların çalışması alanında ortaya çıkan büyük heyecan; davranış, insan gelişimi ve nörogelişimsel hastalıklar hakkında pek çok yeni hipoteze götüren bulguların dolaylı anlatımlarından kaynaklanmaktadır. Beynin hareket planlama için sinyalleri aktardığı ve uyguladığı bölgelerdeki sinir hücrelerinin bir sınıfı olan Ayna Nöronlar, maymunlardaki el ağız hareketleri çalışmalarının yan ürünü olarak 11 yıl önce keşfedilmiştir. Araya giren yıllardaki Ayna Nöron araştırması, alanların çeşitli dizilimlerine genişlemiştir ve dolaylı anlatımlar, kişi ve zihin teorileri, şizofreni ve inme için olan tedaviler evrimsel gelişmeye neden olarak muazzam hale gelmişlerdir. Nörobilimi 2007’de sunulan bulgular; ayna nöronların alt kümelerinin elin erişim dahilinde yapılmış, gözlemlenmiş hareketler ve hayvanın kişisel alanı ötesinde olanlar arasında ayırım yaptığını göstererek maymunlar üzerinde yapılan yeni bir araştırmayı dahil etmektedir.

Tübingen Üniversitesi’nden Dr.Peter Thier, çalışmasında ayna nöronların bir grubunu bir maymun farklı objeleri yakaladığında ve maymun aynı objeleri bir insanın yakaladığını seyrettiği zaman elektrodlardan gelen hem yakındaki hem de daha uzaktaki tek sinir hücresi aktivitesini kaydederek belirlemiştir. Maymun objeleri aldığı zaman aktif olan sinir hücrelerinin aşağı yukarı yarısı kadarı, onu bir kişi öyle yaptığını seyrettiği zaman da belirmiştir.Thier, burslu araştırma akademi üyesi Antonio Casile ve Doktora öğrencisi Vittorio Caggiano tarafından desteklenmiş ve Parma Üniversitesi’nde Giacomo Rizzolatti’nin laboratuarında onlarla birlikte dikkatle çalışmıştır.Onlar, bu teyit edilen ayna nöronların yalnızca ‘ulaşma uzaklığı içerisinde’ olarak tanımlananının, maymun kendi kişisel alanında bir aktiviteyi seyrederken de aktif olduğunun farkına varmışlardır. Diğerleri sadece maymunun kavramasının dışında bir yerde yapılan hareketlere yanıt vermiştir. Thier ve çalışma arkadaşları, bu öncelikli aktiviteyi 22 sinir hücresinde veya ayna nöronların yarısında kaydetmişlerdir. Ayna nöronların diğer yarısı kavrama hareketinin maymuna ne kadar yakın olduğuna bağlı olmadığının aktivitesini göstermiştir. Bu aşamada fonksiyonel bir rol hâlâ bir tahmin olsa da; Thier ayna nöronlardaki bu yakınlık durumu-belirli aktivitenin etrafımızda ne olduğunu gözlemlediğimizde önemli bir rol oynayabileceğini veya diğerlerinin niyetlerini anlamak ve ortak davranış için bir dayanak olarak hizmet edebileceğini ileri sürmüştür. Thier, ‘’Bu nöronlar gözlemcilerin direkt olarak etkileyebileceği diğerlerinin davranışını veya onun etkileşimde bulunabileceğini kodlayabilirler,’’ demiştir. Diğer bulgular da ayna nöron aktivitesinin diğer insanların yüzle ilgili ifadelerini ve hareketlerini yorumlamak için bir araç olduğunu göstermiştir fakat o, onların düşünceleri ve niyetlerini deşifre etmek için yeterli olmayabilir.

Çalışmalar, belirli Elektroensefalogram’lardaki (EEG) veya ‘Mu Ritimleri’ olarak bilinen beyin dalga modellerindeki 8-13 hertz frekansı veya her saniyede dalgalanan değişiklikleri gözden geçirmiştir. Beynin hareket için ve Sensorimotor Korteks olarak bilinen uyarıcıyı (Stimuli’yi) hissetmesi için bildirdiği sinyallerle direkt olarak bağlantılı kısmındaki EEG kayıtlarına dayanan yakın zamandaki bulgular, Mu Ritimlerinin tipik olarak beynin Premotor Bölgelerindeki ayna aktivitesi tarafından baskılandırıldıklarına işaret etmektedir. Her nasılsa bu, otizmli olan çocuklarda meydana gelmemektedir. Bunun sonucu olarak yeni çalışma; yüzü okumak ve diğerlerini anlamanın bu çocukların beyinlerindeki gelişme için alternatif bir strateji olduğunu ileri sürmektedir.

California Üniversitesi, San Diego’dan Dr.Jaime Pineda aynı doğrultuda olan iki çalışmayı sürdürerek diğer insanların ya dolaylı veyahut lisana-dayalı teorik kavramların hareketlerini ve niyetlerini değerlendirdiğimiz yolları destekleyen bir veya iki teoriye olan kanıta katkıda bulunmayı hedeflemiştir.Pineda, ilk önce beyin dalga aktivitesinin modellerini incelemek için EEG kayıtlarını kullanarak çeşitli yüz ifadeleri yapan insanların yalnızca göz çevresini gösteren fotoğraflarına bakması istenen 23 yetişkinle çalıştı. Üç ayrı denemede deneklerden fotoğraflardaki insanların ya duygularını, ya ırkını veyahut da cinsiyetini saptamaları istendi. Daha sonraki görevde, denekler üç-panolu resim taslağı şeridine baktılar ve deneklerden dördüncü resim taslağını tamamlayan şeridi (ya fiziksel hareketler serisinin sonucu olarak ya da bir objeyle etkileşimde olan bir insanın sonucu olarak) seçmeleri istendi. Örneğin hücresinin penceresini ortadan kaldıran bir tutuklunun art arda olan seyrini ve daha sonra da yatağına bakmasını; tutuklunun uyurken, esnerken veya bir ip yapmak için yatak çarşafını kullanırken olan görüntüsü takip edebilir. Doğru olarak cevap verme, resim taslağı karakterinin gereğine uygun niyetlere veya fiziksel objelerin nasıl etkileşimde bulunduğunu anlamaya bağlıydı. Pineda, çalışmalarını yarısı otizmli olan 7 ila 17 yaş arası 28 çocukla tekrarladı. Diğer yarı ise tipik, gelişmekte olan çocuklardı. Yetişkinlerle olan çalışmaların kayıtları, ‘Mu’ Baskılandırmasıyla veya ayna nöron aktivitesi arasında ve her iki görevin doğruluğu için korelasyon gösterdi. Aslına bakılırsa, yüz ifade görevi esnasındaki ‘Mu Ritimlerinin Baskılandırılması’ insanların ifadelerini okumanın ve onların niyetlerini yorumlamanın beyinde benzer aktiviteye çekebileceğini ileri sürerek resim taslağıyla olan egzersizdeki doğrulukla bağlantılıydı.Tipik olarak gelişen çocuklardan gelen kayıtlar ayna nöron aktivitesinin 7 yaşından itibaren tamamen geliştiğine işaret ederek, iki görev esnasında da baskılandırmanın benzer modellerini gösterdi.

Aksine, otizmli olan çocuklardan gelen kayıtlar ‘Mu’ Ritimlerinin her iki görev esnasında da artmış olduğunu göstermiştir. Artış, ayna nöron sisteminin devreden çıkmış olduğunun bir işaretidir. Oysaki çocuklar görevi hâlâ yapabilmekte oldukları için Pineda, ‘’Otizmli olan çocukların yüz ifadelerini anlamak için ve diğer insanların zihinsel durumlarını yorumlamak için ayna-nöronsuz dayanaklı kopyalama stratejilerini, bir alternatifi geliştirdiklerini varsayıyoruz,’’ demiştir. Pineda, bu dengeleyici stratejilerin artakalan ayna nöron işlevinin engellenmesine yolaçtığını ileri sürmektedir. Bu sonuçlar, otizmin tedavilerinin gelişiminde uygulanabilir. Pineda ve onun grubu, bu sistemdeki işlevi başarılı bir şekilde tekrar normal hale getirmek için Nöro-Geribilgi akışını kullanmaktadırlar. O da, onların ‘Mu’ Baskılandırmasını daha çok tipik gelişmekte olan beynin böyle bir eğitimi takip etmesinin karakteristiği olarak görmelerindendir. Pineda, ‘’ Bulgularımız ayna nöronların otizmde yok olmadıkları fikriyle tutarlıdır. Onlar aksine uyarıcıya (Stimuli’ye) anormal olarak karşılık verenlerdir ve daha geniş sosyal-idraksal beyin devrelerinin içerisinde anormal bir şekilde bütünleşmişlerdir,’’ demiştir. Bu düşünce, Ayna Nöronların uyarıcıya (Stimuli’ye) uygun bir şekilde yanıt vermesi için yeniden alınan eğitimin ve normal olarak daha geniş devrelere entegrasyon yapmanın otizm’in sosyal semptomlarını azaltabileceğini ifade etmektedir. Pineda, ‘’Beyin aktivitesini kaydetmedeki gelişmeler, onu tekrar eden gözle bir hareketi gözlemlemediğimizde bile ayna sistemlerinin aktif olduklarını göstererek bulguları mümkün hale getirmiştir,’’ demiştir.

Cardiff Üniversitesi’nden Dr.Suresh Muthukumaraswamy, ayna sisteminin belirli hareketleri izlediğimizde hatta ayrı bir görev üzerinde konsantre olduğumuzda bile aktif hale geldiğini keşfetmiştir. Daha önceki araştırmaya dayanan sonuçlar; beyindeki motor sisteminin bir kişi bir hareketin yapıldığını gözlemlediğinde öğrendiğini ve diğerlerinin de bu beyin mekanizmaları aracılığıyla taklit etmek için öğrendiğini ileri sürerek aktif olduğunu göstermektedir. Muthukumaraswamy, ortalama 29 yaşa sahip 13 yetişkinle çalışarak beyin aktivitesini Magnetosefalografi (MEG) aracılığıyla kaydetmiştir. Bu görüntüleme tekniği, sinir hücreleri tarafından yayılan zayıf manyetik alanları ölçmektedir ve Muthukumaraswamy aktivitedeki değişiklikleri 275 yerden kaydederek saniyenin her 600’ünde birini izleyebilmiştir.

Muthukumaraswamy, “MEG 20 yıldan fazladır varolsa da; donanım, programlama sistemi ve veriyi analiz etmek için kullanılan algoritmalar daha önceden mümkün olandan çok daha detaylı bir analize izin vermektedir,’’ demiştir. Beyin aktivitesi denekler pasif olarak parmak hareketlerinin art arda sıralanımını, tekrar etmeleri isteneceklerini bildikleri hareketleri izledikçe, oynayan parmakların sayısını topladıkça ve kendilerinin hareketlerin dizilimini canlandırdıkça kaydedilmiştir. Bu kayıtlardan gelen sonuçlar, denekler hareket dizilimini yaptıklarında ve onu bir başkası yaparken izlediklerinde de benzer aktiviteyi göstermiştir. Buna ilaveten Muthukumaraswamy, deneklerin daha sonra yapacaklarını bildikleri hareketleri gözlemlediklerinde ve pasif izlemeyle karşılaştırıldığında kullandıkları parmakların sayısını topladıklarında da beynin motor aktivitesini düzenleyen bölgelerinde artan aktivite farketmiştir. Muthukumaraswamy, “Bu veri, dikkat belirli motor aktivitesine yöneltilmese bile genellikle pasif gözlemle bağlantılı dikkat tarafından insan ayna nöron sistemlerinin aktivitesinin arttırıldığını ileri sürmektedir. Sonuçlarımız ayna sistemin herhangi aynı zamanda meydana gelen bir göreve rağmen aktif kaldığını ve bunun için belki de otomatik bir sistem olduğunu ileri sürüyor,’’ demiştir. Muthukumaraswamy, “Normal insanlardaki ayna sisteminin özelliğinin iyi bir bilimsel anlayışının önemli olduğunu, çünkü bunun ayna sisteminin normal olarak işlev yapmayabileceği otizm gibi olan kliniksel hastalıkları anlamaya yardımcı olabileceğini de,’’ ilave etmiştir.

EEG kayıtlarına dayanan diğer bulgular, otizmli olan çocuklardaki normal ayna aktivitesinin ilk kanıtını sağlamaktadırlar: Otizmli olan çocuklara aşina olan insanlar, tanıdık olmayan insanlar yapmadığı halde beynin ayna bölgelerini normal modellerde harekete geçirebilirler. Önceki araştırma ‘Mu Ritimlerinin’ bir denek gözlemlemiş olan aktif kişiyle belirlendiğinde bastırılmış olduğunu göstermiştir.Bu çalışmaya dayanarak California Üniversitesi, San Diego’dan Dr. Lindsay Oberman; otizmli olan çocukların ayna sistemindeki yanıtının iki farklı faktörünün rolünü incelemiştir.Yarısı otizmli olan 26 erkek çocuğunun olduğu bir gruba altı video gösterilmiştir. Üç video sosyal etkileşimin değişen seviyelerini temsil eden imajları göstermiştir: İki sıçrayan top, kendilerine bir top atan üç insan ve birbirlerine top fırlatan üç insan ve ekranda olmayan izleyici. Videoların diğer seti, deneklere çeşitli düzeylerdeki yakınlığı göstermiştir: Ellerini açan ve kapatan yabancılar, aynı el hareketini yapan aile üyeleri ve kendileri de aynısını yapan denekler. Başlıktaki 13 elektroddan gelen EEG kayıtları, en büyük ayna nöron aktivitesine işaret ederek ‘Mu Aktivitesinin’ en çok denekler kendilerinin videolarını seyrettiklerinde baskılanmış olduğunu göstermiştir. Denekler tanıdık insanları videoda seyrettiklerinde ve en azından yabancıları seyrettiklerinde ölçümler her iki grup için de kısmen daha düşük bir seviyede olan baskılanmayı göstermiştir. Bu, normal ayna nöron aktivitesinin otizmli olan çocuklar yabancıları değil de; aile üyelerini seyrettiklerinde uyandırılmış olduğuna işaret etmektedir. Oberman, ‘’Bu nedenle Ayna Nöron sisteminin fonksiyonel olmadığı kısmen doğru olabilir. Muhtemelen otizmli olan kişiler, tipik bir çocuğun sisteminin yanıt vermesinden çok daha fazla aktifleştirmeyi gerektirmektedir,’’ demiştir. Ayna nöron sistemi ‘’benim gibi’’ gören gözlemcinin uyarıcısına (Stimuli’sine) tepki gösterebilir. Eğer durum buysa, Oberman ‘’ Bu belirlemeyi muhtemelen karakteristik kişiler gözlemlenen uyarıcıya yanıt olarak bu bölgelerin devreye girmesi sonucunda tüm insanlara (hem tanıdık hem tanıdık olmayan) uygulayabilirler. Halbuki, otizm spektrumundaki kişiler sadece tanıdık kişileri (kendileri de dahil) gözönünde bulundururlar,’’ demiştir. Oberman, otistik çocuklardaki normal ayna nöron aktivitesi için olan bu kanıtın bu durumlardaki ayna sistem işlev bozukluğunun tanıdık olmayan insanları, şeyleri ve kişisel anlam belirlemede bir bozulmayı yansıttığına işaret ettiğini ileri sürmüştür. Otizm’in karakteristiği olan tanıdık olmayan insanlarla bağlantılı eksikliklerin, işlev bozukluğu olan ayna nöron sisteminin bir nedeni veya sonucu olup olmadıkları ise belirsizdir.

(http://www.motionbox.com/videos/ee98dcb9141ae564?iid=switch_player_&type=hd)
(http://www.ahmedhulusi.org/kuran)

Elleziyne yezkürunAllahe kıyâmen ve kuuden ve alâ cünubihim ve yetefekkerune fiy halkıs Semavati vel Ard* Rabbena ma halakte haza batıla* sübhaneKE fekına azaben nar:
Onlar (derinliğine düşünen akıl sahipleri) ayakta, otururken ya da yanları üzere uzanmışken Allah’ı anıp (düşünüp), semâların ve arzın yaratılışını (günün getirisi ölçüsünde evren ve uzay bilgisini) tefekkür edip; “Rabbimiz, bunları boş yere yaratmadın! Subhan’sın (yersiz ve anlamsız bir şey yaratmaktan münezzeh, her an yeni bir şey yaratma hâlinde olansın)! (Açığa çıkardıklarını değerlendirmemenin getireceği pişmanlıktan) yanmadan bizi koru” (derler).

(Âl-İ İmrân Sûresi, Âyet:191) ALLAH İLMİNDEN YANSIMALAR, ‘’B’’ KAPSAMINDA KURÂN’A BAKIŞ, Ahmed Hulûsi

‘’Esasen bütün bu ve bilemediğimiz sayıdaki tüm evrenlerin, “aknokta”lardan oluşan birer “akyapı” olan “Big Bang”lerle oluşan olayla,bir noktadan çoğalmak sûretiyle meydana geldiğini anlayabilirsek; gene aynı olayı misâl yollu çözmüş olacağız.O ilk noktada, son hareket belirlenmiştir!… Bir hücreden bir filin son hücresinin ve eriştiği son yapının programlanışı gibi..Bu sebeple, nasıl kâinattaki sayısız birimler o tek noktadan meydana gelmişse; ve hepsi de o tek nokta`da mevcut özelliklerle bağlı ise; bütün âlemlerde görülen mânâlar dahi, ilk nokta diyeceğimiz Zât`ın ilmi`nden meydana gelmiştir. Ama, Zât`ın sonsuz-sınırsız ilmine, iradesine ve kudretine dayalı olarak… ’’

Ahmed Hulûsi, TEK’in SEYRİ İsimli Kitabından

Evrenimiz Big Bang’le değil; fakat tümü egzotik kuantum-yerçekimsel etkiler tarafından hareket eden, patlamayı tetikleyen bir içpatlamayla, BÜYÜK SIÇRAMA’yla başlamış olabilir.

ANAHTAR KAVRAMLAR:
*Einstein’ın Genel İzafiyet Teorisi, evrende gördüğümüz tüm maddenin sonsuz yoğunlukta konsantre olduğu bir anda Big Bang Tekilliği’yle  başladığını söyler. Fakat teori; uzay-zamanın maddenin ne kadar sıkıca yoğunlaşmış olabileceğini ve yerçekiminin ne kadar kuvvetli hale gelebileceğini sınırlayan ince, kuantum yapısını yakalayamamaktadır. Gerçekten ne olduğunu bulmak için, fizikçilerin Yerçekimi’nin Kuantum Teorisi’ne ihtiyaçları vardır.
*Böyle bir teori için aday teori olan Halka Kuantum Teorisi’ne göre uzay; hacmin ‘’atomlarının’’ alt bölümlerine ayrılmıştır ve bundan dolayı da, gerçek tekilliklerin varolmalarına engel oluşturarak; madde ve enerjiyi saklamak için sonlu bir kapasiteye sahiptir.
*Eğer öyleyse, zaman patlamadan önce uzamış olabilir. Patlamadan önceki evren maksimum yoğunluk noktasına ulaşan katastropik bir patlamadan geçirilmiş ve daha sonra da ters yönde dönmüş olabilir. Kısacası Büyük Çatırtı (Big Crunch), Büyük Sıçrama’ya (Big Bounce) ve daha sonra da Big Bang’e neden olmuş olabilir.
—Editörler

Şu anda atomlar öylesine alelade bir fikirdir ki; onların eskiden ne kadar radikal göründüklerini hatırlamak zordur. Bilimadamları atomları yüzyıllar önce ilk kez varsaydıklarında, o kadar küçük birşeyi bir kez gözlemlemekten umudu kesmişlerdi ve pek çoğu, atomların kavramının bilimsel olup olamayacağını bile sorguladı. Oysaki; atomlar için olan kanıt aşama aşama birikti ve sıvıdaki toz granüllerinin raslantısal tekrar hareketini yaptığı Albert Einstein’ın 1905 analizi Brownian Hareket ile zirve noktasına ulaştı. Daha sonra bile atomları açıklayan bir teoriyi geliştirmek fizikçiler için bir diğer 20 yılı aldı (adlandırırsak Kuantum Mekanik) ve fizikçi Erwin Müller’in onların ilk mikroskop imajlarını  yapması için bir diğer 30 yılı aldı. Bugün bütün endüstriler atomik maddenin nitelik özelliklerine dayanmaktadırlar.
Fizikçilerin uzay ve zaman kompozisyonu anlayışı benzer bir yolu takip etmektedir, fakat birkaç adım geridedir. Maddesellerin davranışlarının onların atomlardan meydana geldiğine işaret ettiği gibi; uzay-zamanın davranışı da onların bazı ince-skala yapıya (ya uzay-zaman ‘’atomlarının’’ mozaiğine veyahut da diğer bazı filigran işe sahip olduklarını ileri sürmektedir).Maddesel atomlar kimyasal bileşimlerin en küçük bölünmez öğesidirler. Benzer bir şekilde, varsayılan uzay atomları da uzağın en küçük bölünmez birimleridirler. Onlar genellikle büyüklükte 10 üzeri -35 metre civarındadırlar.10 üzeri -18 metre kadar kısa uzaklıkları inceleyen bugünün en kuvvetli enstrümanları tarafından görülmek için bile çok küçük olarak düşünülmüşlerdir. Bundan dolayı, pek çok bilimadamı atomik uzay-zaman kavramının bilimsel olarak bile adlandırılıp adlandırılamayacağını sorgulamaktadır. Diğer araştırmacılar böyle atomları direkt yoldan olmadan yakalamak için mümkün olan yolları gündeme getirmektedirler.En gelecek vaad edeni kozmosun gözlemlerini içermektedir. Eğer zamanda geri gidip, evrenin genişlemesinin geri sarmasını hayal edersek; bütün gördüğümüz galaksiler parçalara ayrılamayan TEK bir nokta üzerinde birleşiyor gözükeceklerdir: Big Bang Tekilliği. Bu noktada şimdiki yerçekimi teorimiz olan Einstein’ın İzafiyet Genel Teorisi, evrenin sonsuz yoğunluk ve dereceye sahip olduğunu tahmin etmektedir. Bu AN, bazen evrenin başlangıcı, bazen de maddenin, uzayın ve zamanın doğuşu olarak kabul edilmiştir. Oysa ki böyle bir tahmin çok ileri gitmektedir, çünkü sonsuz değerler Genel İzafiyet’in kendisini bozmaktadır. Big Bang’de gerçekten ne olduğunu açıklamak için fizikçiler izafiyetin ötesine geçmelidirler. İzafiyetin kör olduğu uzay-zamanın ince yapısını yakalayabilecek bir Kuantum Yerçekimi Teorisi’ni geliştirmeliyiz. Yapının detayları başlangıçta varolan evrenin yoğun durumlarının altında meydana çıkmıştır ve izleri, maddenin ve radyasyonun şimdiki düzeninde bâki kalabilir. Kısacası, eğer uzay-zaman atomları varolursa; kanıtı bulmak maddesel atomlarda olduğu gibi yüzyılları almayacaktır. Bir şansla, onu gelecek onyılın içerisinde bilebiliriz.
Uzayın Parçaları
Fizikçiler Genel İzafiyet’in kuantum prensiplerini bağımsız bir şekilde uygulayarak kuantum yerçekiminin çeşitli aday teorilerini tasarladılar. Benim çalışmam 1990’larda İki-Adım Metodu’nu kullanarak geliştirilen ‘’Halka Kuantum Yerçekimi’’ (kısaca ‘’Halka Yerçekimi’’) üzerine odaklanmaktadır. Kuramcılar ilk olarak Genel İzafiyet’i Elektromanyetizm’in klasik teorisi’ne benzerlik göstermesi için matematiksel olarak yeniden formüle etmişlerdir.Teoriye adını veren ‘’Halkalar’’, elektrik ve manyetik alan hatlarının benzeşimidirler. İkinci olarak, bazıları matematiğin düğümlerine benzeyen yenilikçi yöntemleri takip ederek, kuantum prensiplerini halkalara uygulamışlardır. Sonuçta oluşan Kuantum Yerçekimi Teorisi, uzay-zaman atomlarının varoluşunu tahmin eder [Lee Smolin tarafından yazılmış olan  “Uzay ve Zamanın Atomları’’, Scientific American, Ocak 2004 makalesine bakın].
String Teorisi ve Nedensel Dinamiksel Üçgenleştirme olarak adlandırılanlar gibi olan diğer yaklaşımlar, uzay-zaman atomlarını aslında öngörmekte fakat yeterli derecedeki kısa uzaklıkların bölünemez olabileceğinin diğer yolları olduğunu ileri sürmektedirler [Cliff Burgess ve Fernando Quevedo tarafından yazılmış olan “Büyük Kozmik Hız Treni Sürüşü,” Scientific American, Kasım 2007 ve Jan Ambjørn, Jerzy Jurkie¬wicz ve Renate Loll tarafından yazılmış olan ‘’Kendi Kendini Organize Eden Kuantum Evren, Scientific American, Temmuz makalelerine bakın]. Bu teoriler arasındaki farklılıklar tartışmaya yolaçmıştır, fakat benim düşünceme göre teoriler birbirlerini bütünleyici oldukları kadar çelişkili değildirler. Örneğin parçacık etkileşimlerinin birleşik görüşü için, yerçekimi zayıf olduğunda dahil, String Teorisi çok faydalıdır.Yerçekiminin kuvvetli olduğu tekillikte ne olduğunu çözmek amacıyla, halka yerçekiminin atomik yapıları daha kullanışlıdır.
Teorinin gücü, uzay-zamanın sıvılığını yakalama yeteneğidir. Einstein’ın büyük anlayışı; uzay-zamanın evrenin gözönüne serildiği dramada artık sahne olmadığıydı. O, başlı başına bir aktördü.O, sadece evrenin içerisindeki kütlelerin hareketine karar vermekle kalmayıp; değişiklik de geçirirdi. Madde ve uzay-zaman arasında karmaşık karşılıklı bir etkileşim meydana gelir: Uzay büyüyebilir ve büzülebilir.Halka Yerçekimi, bu kavrayışı kuantum alana uzatır. O maddenin parçacıklarına benzer anlayışımızı alır ve en basit kavramlarımızın birleşik görüşünü sağlayarak; uzay ve zamanın atomlarına uygular. Örneğin Elektromanyetizm Kuantum Teorisi, fotonlar gibi olan parçacıkların vakum halini tanımlar ve bu vakuma ilave edilen enerjinin her bir fazlalığı yeni parçacık üretir. Yerçekimi’nin Kuantum Teorisi’nde, bir vakum hemen hemen hiç hayal edemeyeceğimiz mükemmel bir boşluğun, uzay-zamanın noksanlığıdır. Halka Yerçekimi, bu vakuma ilave edilen enerjinin her bir fazlalığının uzay-zamanın yeni bir atomunu nasıl meydana getirdiğini tanımlar.Uzay-zaman atomları yoğun, durmadan yer değiştiren ağı oluştururlar. Onların dinamizmi büyük uzaklıklarda Klasik Genel İzafiyet’in gelişen evrenini meydana getirir. Sıradan durumlarda uzay-zaman atomlarının varlığını asla farketmeyiz; ağ boşluğu o kadar sıkıdır ki, süreklilik gibi görünür. Fakat uzay-zaman Big Bang’de olduğu gibi enerjiyle dolduğunda, uzay-zamanın ince yapısı bir faktör haline gelir ve Halka Yerçekimi’nin tahminleri Genel İzafiyet’tekinden sapar.
Cisimlerin Birbirini İtme Gücü’nün Çekiciliğine Kapılmak
Teoriyi uygulamak son derece karmaşık bir iştir. Bu nedenle çalışma arkadaşlarım ve ben, evrenin büyüklüğü gibi gerçekten de temel özellikleri yakalayan basitleştirilmiş örnekleri kullanıyoruz ve daha az ilgi çeken detayları görmezden geliyoruz. Fiziğin ve kozmolojinin pek çok standard matematiksel araçlarını da uyarlamak zorundaydık. Örneğin, kuramsal fizikçiler genellikle uzay-zamanın sürekliliğinin herbir noktasında yoğunluk gibi fiziksel değişkenlerin değişme oranını belirleyen farklı denklikleri kullanarak evreni ifade ediyorlar. Fakat uzay-zaman yerine sürekliliği ayrı kısımlardan oluşmuş aralıklar içerisine ayrılan farklı denklikler olarak adlandırılanları kullanıyoruz. Bu denklikler, evrenin büyümesine izin verilen büyüklük merdivenlerini nasıl tırmandıklarının ayrıntılarını verirler. 1999’da Halka Yerçekimi’nin dolaylı kozmolojik anlatımlarını analiz etmeye başladığımda, pek çok araştırmacı bu farklılık denkliklerinin basitçe gizlenerek eski sonuçları tekrarlayacağını beklediler. Fakat kısa zamanda beklenmedik özellikler ortaya çıktı.
Yerçekimi tipik olarak çekici bir kuvvettir. Maddenin topu kendi ağırlığı altında çökme eğilimi gösterir ve onun kütlesi yeterli düzeyde büyüktür. Yerçekimi bütün diğer kuvvetleri yener ve topu Kara Deliğin merkezindeki gibi bir TEKİLLİĞİN içerisine sıkıştırır. Fakat Halka Yerçekimi, uzay-zamanın atomik yapısının çok yüksek enerji yoğunluklarında yerçekiminin doğasını iterek değiştirdiğini ileri sürmektedir.
Uzayı bir sünger olarak ve kütle ve enerjiyi de su olarak hayal edin. Gözenekli sünger, suyu depolayabilir fakat sadece belli bir miktara kadar. Tamamen ıslandığında, daha fazla emmez ve suyu geçirmez. Benzer bir şekilde; bir atomik kuantum uzay gözeneklidir ve enerji için sınırsız miktarda depolama alanına sahiptir. Enerji yoğunlukları çok geniş hale geldiklerinde, itme eğilimi olan kuvvetler etkili olurlar. Genel İzafiyet’in sürekli uzayı ise aksine, sınırsız miktarda enerjiyi depolayabilir.Kuvvetlerin dengesindeki kuantum-yerçekimsel değişiklik yüzünden, hiçbir Tekillik (Sınırsız yoğunluğun hiçbir hali) asla ortaya çıkamaz. Bu modele göre, erken evrendeki madde çok yüksek fakat sınırlı bir yoğunluğa sahipti (her bir proton büyüklüğü bölgesindeki trilyon güneşe eşdeğer). Böyle aşırılıklarda, yerçekimi uzayın genişlemesine neden olarak iten bir kuvvet gibi davranır. Yoğunluklar azaldıkça, yerçekimi hepimizin bildiği çekici kuvvete dönüştü.Bir cismin harekete karşı olan dayanıklılığı genişlemenin bu zamana dek gelmesini korumuştur.İtici yerçekimi aslında uzayın gittikçe artan bir hızla genişlemesine neden oldu. Kozmolojik gözlemler Kozmik Şişme olarak bilinen hızlanmanın böyle bir erken dönemini gerektiriyor gözükmektedir. Evren genişledikçe, şişmeye yönlendiren kuvvet yavaşça azalır. Hızlanma sona erer ermez, arta kalan enerji yeniden ısıtma olarak adlandırılan bir süreçte evreni dolduran sıradan bir maddeye transfer edilir. Şimdiki modellerde, şişme her nasılsa önceden tasarlanmıştır (gözlemlere uygulamak için ilave edilmiştir) fakat Halka Kuantum kozmolojisinde; uzay-zaman, atomik doğasının doğal bir sonucudur. Hızlanma evren küçük olduğunda otomatik olarak meydana gelir ve onun gözenekli doğası bütünüyle hâlâ kayda değerdir.
Zamandan Önce Zaman
Zamanın başlangıcını tekilliksiz ayırmak için evrenin tarihi, kozmolojistlerin bir zamanlar mümkün olduğunu düşündüklerinden daha uzağa uzayabilir.Diğer fizikçiler benzer bir sonuca ulaştılar [Gabriele Veneziano tarafından yazılan ‘’Zamanın Başlangıcı Efsanesi’’ makalesi, Scientific American, Mayıs 2004 sayısına bakın], fakat modeller nadiren sadece tekilliği tamamen çözerler. Pek çok modelin, String Teorisi’nden olanlar da dahil, bu endişe verici noktada ne olmuş olabileceğinin tahmininine ihtiyacı vardır. Aksine Halka Yerçekimi, Tekillikte neyin yer aldığının izini sürebilmiştir. Halkaya dayanan senaryolar, basitleştirilmiş oldukları itiraf edilseler de; genel prensiplerde bulunmuşlar ve önceden tasarlanmış yeni tahminlere meydan vermemişlerdir.
Farklılık denklikleri kullanarak, derin geçmişi yeniden kurmayı deneyebiliriz. Mümkün olan bir senaryo, önceden varolmuş olan evrenin yerçekiminin çekici kuvveti altında çöktüğünde İlk Yüksek Yoğunluk Hali’nin oluşmasıdır. Yoğunluk o kadar yüksek oldu ki; yerçekimi soğuk olmaya dönüştü ve evren yeniden genişlemeye başladı. Kozmolojistler bu süreci SIÇRAMA olarak adlandırıyorlar. Derinlemesine araştırılan ilk Sıçrama Modeli evrenin son derece simetrik olduğu ve sadece bir tip maddeyi kapsamakta olduğu idealleştirilmiş bir haldi.Parçacıklar kütleye sahip değildiler ve birbirleriyle etkileşim halinde değildiler. Bu model basitleştirilmiş olsa da; başlangıçta onu anlamak, 2006’da hepsi   Pennsylvania State Üniversitesi’nden olan Abhay Ashtekar, Tomasz Pawlowski ve Parampreet Singh tarafından tamamlanan bir dizi sayısal benzetimleri gerektirdi. Dalgaların yayılımının hem Big Bang’den önce hem de sonra evreni temsil ettiğini ileri sürdüler. Model açıkça bir dalganın tekilliğinin içerisine klasik bir yörüngenin körü körüne takip etmeyeceğini, duracağını ve Kuantum Yerçekimi’nin Geritepkisi başlar başlamaz döneceğini göstermiştir.Bu benzetimlerin heyecan verici olan sonucu, Kuantum Mekanik’in adı çıkmış belirsizliğinin sıçrama süresince adeta sessiz bir şekilde durur gibi görünmesiydi. Bir dalga (kuantum dalgaların çoğunlukla yaptığı gibi) sıçrama süresince yayılmak yerine, lokalize olmuş olarak durmuştur. İlk bakışta bakılan izlenim alındığında bu sonuç, evrenin sıçramadan önce dikkat çekecek derecede bizimkine çok benzer bir şekilde olduğunu ileri sürmüştür: Genel İzafiyet tarafından yönetilen ve muhtemelen yıldızlar ve galaksilerle dolu olan BİR EVREN. Eğer böyleyse, evrenimizden zamana geri giderek sıçrama aracılığıyla tahmin edebiliriz ve daha önce ne olduğunun sonucunun yolları çarpışmadan önce ve çarpışmadan sonraya dayanan iki bilardo topunun yollarını yeniden kurabildiğimiz nispette çıkarabiliriz. Çarpışmanın herbir detayını ve herbir atomik-skala detayını bilmemiz gerekmiyor.
Benim sonradan ortaya çıkan analizim ne yazık ki, bu umudu düş kırıklığına uğrattı. Hem model hem de sayısal benzetimlerde kullanılan kuantum dalgalar özel bir duruma dönüştüler. Genel olarak, dalgaların yayıldıklarını ve kuantum etkilerin hesaba katılacak kadar kuvvetli olduklarını keşfettim. Bu nedenle sıçrama, bilardo toplarının çarpışmaları gibi itici bir kuvvet tarafından kısa ve öz bir itme değildi. Bunun yerine o, evrenimizin ortaya çıkmasını neredeyse ölçülemeyen kuantum bir halden (yüksek derecede dalgalanan karışıklıktaki bir evrenden)  sunmuş olabilirdi. Önceden varolan evren bile bir zamanlar bizimkine benzerdi. O maddenin ve enerjinin herşeyini karıştırarak, kuvvetlice ve raslantısal olarak dalgalandığı süre zarfında uzatılmış sürenin arasından geçti. Big Bang’den önceki ve sonraki dalgalanmalar kuvvetli bir şekilde birbirleriyle bağlantılı değillerdi. Big Bang’den önceki evren daha sonra dalgalandığından çok farklı bir şekilde dalgalanmış olabilir ve o detaylar gürültüye dayanmamışlardır. Kısaca, evren trajik unutma durumuna sahiptir. O Big Bang’den önce varolmuş olabilir, fakat sıçrama zamanındaki kuantum etkiler tarih öncesinin neredeyse tüm etkilerini ortadan kaldırmıştır.
Birkaç Hafıza Kırıntısı
Big Bang’in bu resmi, Tekilliğin klasik görüşünden daha inceliklidir. Genel İzafiyet, Tekillik’te tamamen başarısızlığa uğradığı için; Halka Kuantum Yerçekimi oradaki aşırı durumların üstesinden gelebilmektedir. Big Bang bundan böyle fiziksel bir başlangıç veya bir matematiksel tekillik değildir, fakat bilgimize pratik sınırlama koymaktadır. Geriye ne kaldıysa, daha önce gelenin bütün bir görüşünü sağlayamaz. Bu boşa çıkabilse de, kavramsal bir kutsama olabilir. Günlük hayatta olan fiziksel sistemlerde düzensizlik artma eğilimi göstermektedir. Bu Termodinamik’in İkinci Kanunu olarak bilinen prensip, başı ve sonu olmayan evrene karşı olan bir tartışmadır. Eğer düzen sınırsız bir zaman süresi için azalıyorsa, evren şimdiye kadar o kadar düzensiz olmalıydı ki; hem galaksilerde hem de Dünya’da gördüğümüz yapıların hepsi de imkansız olurdu. Kozmik unutkanlığın doğru miktarı daha önce oluşturulmuş olabilir. O tüm karışıklığa rağmen genç, büyüyen evrenin imdadına temiz yazı tahtası sunarak gelebilir.Geleneksel Termodinamik’e göre, gerçekte temiz yazı tahtası gibi bir şey yoktur. Her sistem atomlarının konfigürasyonunun geçmişindeki bir hafızasını her zaman aklında tutar [Sean M.Carroll tarafından yazılan ‘’Zaman Okunun Kozmik Başlangıcı’’ makalesi, Scientific American, Haziran’a bakın]. Fakat Halka Kuantum Yerçekimi, belirtilen uzay-zaman atomlarının değişmelerine izin vererek toparlanması için evrene klasik fiziğin ileri sürdüğünden daha fazla özgürlük izni vermektedir.
Görünüşe göre, kozmolojistlerin kuantum-yerçekimsel devreyi derinlemesine araştırmaları için hiçbir umuda sahip olmadıkları söylenmemektedir.Özellikle yerçekimsel dalgalar ve nötrinolar gelecek vaad eden araçlardır, çünkü maddeyle hemen hemen hiç bir etkileşimde bulunmamaktadırlar ve bundan dolayı da ilk (Başlangıçta varolan) plazmaya en az kayıpla nüfuz etmektedirler. Bu haberciler yakın bir zamandan veya hatta Big Bang’den önceki haberleri bize kolayca ulaştırabilirler. Yerçekimsel dalgalara bakmanın bir yolu, onların kozmik mikrodalga arkaplan radyasyonundaki izleri üzerinde çalışmaktır [Robert R.Caldwell ve Mirac Kamionkowski tarafından yazılan Scientific American, Ocak 2001 ‘’Big Bang’den Yankılar’’ makalesine bakın]. Eğer Kuantum-Yerçekimsel İtici, Kozmik Şişme’ye yönlendirdiyse; bu gözlemler onun bazı ipuçlarını bulabilir.Kuramcılar bu alışılmışın dışında olan şişme kaynağının diğer kozmolojik ölçümleri, özellikle de kozmik mikrodalga arkaplanda görülen maddenin erken yoğunluk dağılımını yeniden oluşturup oluşturmadığına karar vermelidirler.
Aynı zamanda astronomlar raslantısal Brownian Hareketi için uzay-zaman benzeşimlerine de bakabilirler. Örneğin,uzay-zamanın kuantum dalgalanmaları uzun uzaklıklardaki ışığın yayılmasını etkileyebilir. Halka Yerçekimi’ne göre, bir ışık dalgası sürekli olamaz; o, uzayın örgüsüne uymalıdır. Dalgaboyu ne kadar küçük olursa, örgü o kadar fazla onu büker. Bir bakıma, uzay-zaman atomları dalgayı sarsarlar. Sonuç olarak, farklı dalgaboylarının ışığı farklı hızlarda seyahat eder. Bu farklılıklar küçücük olsalar da; uzun bir yolculuk esnasında bir arada olabilirler. Gamma-ışını gibi olan uzak kaynaklar bu etkiyi görmenin en iyi umudunu önermektedirler [William B.Atwood, Peter F.Michelson ve Steven Ritz tarafından yazılan ‘’Olağanüstü Evrendeki Pencere”, Scientific American, Aralık 2007 makalesine bakın]. Maddesel atomlar durumu, atomların eski filozoflar tarafından olan ilk kuramsal tahminleri ve Einstein’ın atomları deneysel bilimin konusu olarak sıkıca yerleştirdiği Brownian Hareketi arasında yirmibeş yüzyıldan fazladır akıp gitmektedir. Gecikme, uzay-zaman atomları için o kadar uzun olmamalıdır.

Yazan: Martin Bojowald  (Scientific American Dergisi, Ekim 2008 Sayısı, Sayfalar 28-33)
Çeviren: Esin Tezer

Yazan:Michael Talbot  (‘Holografik Evren’ Kitabının Yazarı)
(http://homepages.ihug.co.nz/~sai/hologram.htm’den çevrilmiştir.)
Çeviren: Esin Tezer… / 07.09.2008

Nesnel Realite Var mı, Yoksa Evren Bir Hayal mi?

1982’de olağanüstü bir olay meydana geldi. Paris Üniversitesi’nde Fizikçi Alain Aspect tarafından yürütülen bir araştırma grubu, 20.inci yüzyılın en önemli deneylerinden birini gerçekleştirdi. Bunu siz akşam haberlerinde duymamışsınızdır.Bazıları onun bu keşfinin bilimin yüzünü değiştirdiğine inansa da; bilimsel yazıları okuma alışkanlığınız yoksa, aslında Aspect’in adını belki de hiç duymamışsınızdır.

Aspect ve grubu, aralarında onları ayıran uzaklık ne olursa olsun; elektronlar gibi atomdan küçük parçacıkların da bazı durumlarda anında birbirleriyle haberleştiklerini keşfetti.Bu,10 feet veya 10 milyar mil ayrı olsalar bile farketmiyordu. Her nasılsa, her bir parçacık her zaman bir diğerinin ne yaptığını biliyor gözüküyordu. Bu başarıyla ilgili bir problem de, Einstein’ın uzun-zamandan beri olan ‘’Hiçbir iletişim, ışığın hızından daha hızlı seyahat edemez’’ prensibini çiğniyordu. Işık hızından daha hızlı seyahat etmek, zaman bariyerini ihlal ederken; bu korkusuz ihtimal bazı fizikçilerin Aspect’in bulgularını ayrıntılı bir şekilde açıklamalarına sebep oldu. Fakat bu, diğer fizikçilere daha da radikal açıklamalar sunmaları için ilham verdi.

Örneğin; Londra Üniversitesi’nden Fizikçi David Bohm, Aspect’in bulgularının nesnel realitenin varolmadığına, sağlam görünürlüğüne karşın; aslında evrenin bir hayal, kocaman, muhteşem şekilde detaylandırılmış bir hologram olduğuna işaret ettiğine inanmaktaydı. Bohm’un bu şaşırtıcı iddiayı neden yaptığını anlamak için; kişi ilk olarak hologramlar hakkındaki ufak bilgiyi anlamalıdır.

Bir hologram, lazerin yardımıyla yapılan üç-boyutlu bir fotoğraftır. Hologram yapmak için, fotoğraflanacak olan obje ilk önce lazer ışınının ışığında banyolanır. Sonra ikinci lazer ışını, ilk yansıyan ışıktan zıplar ve sonuç olan çatışma örneği (iki lazer ışınının birbirine karıştığı alan) filmde yakalanır.Film geliştirildiğinde, hologram manasız bir ışık helezonu ve koyu çizgiler gibi gözükür. Geliştirilmiş olan film, bir diğer lazer ışınıyla aydınlatıldığında; orijinal objenin üç-boyutlu imajı belirir.Bu imajların üç-boyutluluğu, hologramların olağanüstü tek özelliği değildir. Eğer bir gülün hologramı yarıdan kesilirse ve sonra da lazerle aydınlatılırsa; her bir yarının hâlâ gülün bütün bir imajını koruduğu bulunur. Gerçekten de, yarılar tekrar bölünse bile; filmin her bir ufak parçasının orijinal imajdan daha küçük, fakat bozulmamış halde imajını kapsadığı bulunacaktır.Normal fotoğraflardan farklı olarak, bir hologramın her bir parçası bütünün sahip olduğu bütün bilgiyi kapsar.  Hologramın  ‘’Her bir parçadaki bütün’’doğası, bizlere tamamen yeni bir organizasyon ve düzen anlayışı yolu sağlar.

Batı bilimi fiziksel bir fenomeni en iyi anlama yolunda tarihi boyunca ekseriyetle (bu bir kurbağa veya atom olsun),onu parçalara ayırmak ve onun ayrı ayrı olan parçalarını çalışmak önyargısıyla çalışıp çabalamıştır. Bir hologram, bize evrendeki bazı şeylerin bu yaklaşıma yanaşmayabileceğini öğretmiştir.Holografiksel olarak yapılmış bir şeyi parçaya ayırmaya çalışırsak; onun hangi parçalardan yapılmış olduğunu yakalayamayız, sadece daha küçük bütünlerini yakalayabiliriz. Bu anlayış, Aspect’in buluşunu anlamadaki diğer bir yolu Bohm’a önermiştir. Bohm; atomdan küçük parçacıkların birbirlerini ayıran uzaklık her ne olursa olsun birbirleriyle kontakt halinde bulunmalarının, ileri-geri bir çeşit gizemli sinyal göndermelerinden değil; onların ayrı olmalarının bir hayal olması sebebiyle olduğuna inanmaktadır. Bu temel bağlantı, evrenin bütün yönleriyle enerji olarak bağlantıda olduğunun matematiksel kanıtı olan Beşinci Element’le ilişkilendirilebilir. Hal Puthoff, ‘Sıfır-Nokta Enerji’ isimli çalışmasında, evrendeki bütün yüklerin birbirleriyle bağlantılı olduklarını ve evrende olan herşeyin bir hayal olduğunu kanıtlamıştır. Ve bugünün modern fizik teorileri de, evrenin çeşit çeşit kısımlarıyla aynı bağlantıya sahip olduğunu iddia eden eski gelenekler ve filozofilerle aynı görüştedirler.

Bazı daha derin bir realite de, böyle parçacıkların başlı başına varlıklar olmadıklarını, fakat gerçekte temel aynı şeyin uzantıları olduklarını iddia etmektedir. Bohm, aşağıdaki örneği insanların ne demek istediğini daha iyi anlamalarını sağlamak için sunmaktadır: Akvaryumun içinde balık olduğunu hayal edin. Ayrıca akvaryumu direkt olarak göremediğinizi ve onun hakkındaki bilginizin ve içerisinde neyi kapsadığının iki televizyon kamerasından geldiğini, bir tanesinin akvaryumun önüne ve bir diğerinin de yanına yönlendirildiğini hayal edin. İki televizyon monitörüne dikkatle baktığınız zaman, her bir ekrandaki balığın başlı başına varlık olduğunu zannedebilirsiniz. Yine de, kameralar değişik açılara kurulu olduğu için; herbir imaj birbirinden hafifçe farklı olacaktır. Fakat iki balığı seyretmeye devam ettiğinizde, sonunda birbirleri arasında kesin bir ilişki olduğunun farkına varacaksınız. Biri döndüğü zaman, diğeri de hafifçe farklı fakat diğerine cevap veren bir dönüş yapacaktır; biri yüzünü öne döndüğü zaman, diğeri de her zaman yana doğru yüzünü dönecektir. Olayın bütün kapsamından habersiz olursanız,  balığın hemen bir diğeriyle bağlantı kurduğu sonucunu çıkarabilirsiniz; fakat durum açıkça bu değildir. Bohm; bunun, Aspect’in deneyindeki atomdan küçük parçacıkların birbirleri arasında tam olarak nelerin meydana geldiğini anlattığını söylemektedir. Bohm’a göre, atomdan küçük parçacıklar arasındaki  gözüken ışıktan-hızlı bağlantı; bize gerçekten bir sır olan, daha derin, akvaryum örneğine benzer şekilde sahip olduğumuzdan daha karmaşık bir boyutun realitesini anlatmaktadır. Ve, atomdan küçük parçacıklar gibi objeleri birbirinden ayrı olarak görüntülediğimizi, çünkü onların realitesinin sadece bir kısmını gördüğümüzü de ilave etmektedir. Böyle olan parçacıklar ayrı ‘’kısımlar’’ değillerdir; fakat daha derin ve daha temel olan, daha önce de gül örneğinde bahsettiğimiz gibi, holografik ve görünmez bir bütünlüğün birleşik gözlerinden bir gözdürler. Ve fiziksel realitede herşey bu şekilden oluştuğu içindir ki; evrenin kendisi de bir projeksiyon, hologramdır. Hayale benzer doğasına ilave olarak, böyle bir evren diğer şaşırtıcı özelliklere de sahip olabilir. Eğer atomdan küçük parçacıkların görünür ayrılığı bir hayalse; daha derin bir realite düzeyinde evrendeki herşey sonsuz olarak birbiriyle bağlantılıdır.

İnsan beynindeki karbon atomdaki elektronlar, yüzen her somon balığının içindeki atomdan küçük parçacıklarla da bağlantılıdırlar; atan her bir kalple, gökyüzünde parıldayan her bir yıldızla da bağlantılıdırlar. Herşey, herşeyi tamamen nüfuz eder ve insan doğası kategorize edip, sınıflandırıp, tekrar bölse de; evrenin fenomeninde, her pay bir gereklilik ve tüm doğa da dikişsiz bir ağdır.Holografik evrende, artık zaman ve uzay bile temel şeyler olarak görüntülenmez. Çünkü gerçekten de hiçbir şeyden ayrı olmayan, zaman ve üç-boyutlu olan uzay,TV monitörlerindeki balık imajları gibi olan şeyler, evrendeki yer bozulması gibi kavramlar da daha derin bir düzenin projeksiyonları gibi görüntülenmelidir.

Daha derin realite düzeyinde; geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek, anında var olan süper bir hologramdır. Bu bize uygun araçlar verildiğinde, birgün süper holografik realite düzeyine ulaşma ihtimalimizin bile olabileceğini ve uzun-unutulmuş geçmişten hadiseleri çıkarabileceğimizi ileri sürmektedir. Süperhologramın daha neleri kapsadığı ise sonuca bağlanmamış bir sorudur. Süperhologramın evrendeki herşeyi doğuran bir matriks, bir rahim olduğunu, en azından olan veya olacak olan atomdan küçük her parçacığı kapsamakta olduğunu— mümkün olan her madde ve enerjinin, kar tanelerinden, çok uzakta olan ve çok kuvvetli radyo dalgaları gönderen gök cisminden, mavi balinalar ve gama ışınlarına kadar olan bir yapılanması olduğunu varsayalım. O,‘’Olan Herşey’’in bir çeşit kozmik kaynağı olarak görülmelidir.Bohm, Süperhologram’da daha başka ne saklı olduğunu bilmemizin başka bir yolunun olmadığını kabul etmesine rağmen; daha başka şeyler kapsamadığını zannetmemize hiç bir sebep olmadığını söylemektedir. Veya söylediğine göre, belki de süperholografik realite düzeyi, ‘’daha ilerideki gelişimin sonsuzluğunun’’ ötesinde yatan ‘’sadece bir aşama’’dır.

Evrenin hologram olduğunun kanıtını bulan tek araştırmacı Bohm değildir. Beyin araştırma alanında bağımsız olarak çalışan, Stanford Üniversitesi Nörofizyoloğu Karl Pribram da realitenin holografik doğası hakkında ikna olmuştur. Pribram, holografik modele ‘hatıralar beyinde nasıl ve nerede saklanıyor’ bilmecesiyle girmiştir. Onyıllardır sayısız araştırmalar göstermiştir ki; hatıralar beyinde belirli bir yere bağlı kalmaksızın dağıtılmıştır.

1920’lerdeki dönüm noktası olan seri deneylerde beyin bilimadamı Karl Lashley, sıçanın beyninde hangi kısım alınırsa alınsın karmaşık işleri yapan hafızanın silinemediğini ameliyattan evvel öğrenmiştir. Tek problem, bu merak edilen ‘’her parçadaki bütün’’ hafıza saklama doğa mekanizmasını kimsenin bulamamış olmasıydı. Daha sonra 1960’larda Pribram holografi kavramına rastladı ve beyin bilimadamlarının ne aradıklarıyla ilgili açıklamayı bulduğunu farketti. Pribram, hatıraların nöronlarda kodlanmadığını; fakat küçük gruplar halindeki nöronlarda holografik imajı kapsayan bir film parçasının tüm alanıyla çaprazlama kesişen lazer ışığı çatışma örneklerinde de olduğu gibi; tüm beynin çaprazlama kesişen sinir dürtülerinde kodlandığına inanmaktadır. Bir başka deyişle, Pribram; beynin kendisinin bir hologram olduğuna inanmaktadır. Pribram’ın teorisi insan beyninin ne kadar küçük bir alanda, ne kadar çok hatırayı saklayabildiğini açıklamaktadır. İnsan beyninin normal bir insanın hayatında 10 milyar parça bilginin düzeninde saklama kapasitesine sahip olduğu tahmin edilmiştir (veya kabaca Britannica Ansiklopedisi’nin beş setindeki aynı miktardaki bilgi).

Benzer bir şekilde; diğer yeteneklerine ilave olarak, iki lazerin bir fotoğraf filmine açıyı değiştirip basitçe çarpmasıyla, hologramların şoke eden bilgi kaynağına sahip oldukları keşfedilmiştir. Birçok farklı imajı aynı yüzeyde kaydetmek mümkündür.Kanıtlanmıştır ki; bir filmin bir kübik santimetresi 10 milyar parça bilgiyi içine alabilir. Eğer beyin holografik prensiplere göre işlev yaparsa, hatıralarımızın o kocaman kaynağından hangi bilgiye ihtiyacımız olduğunu acayip bir şekilde yeniden kazanma yeteneğimiz daha kolay anlaşılır.

Eğer bir arkadaş size ‘’zebra’’ kelimesini duyduğunuzda aklınıza ne geldiğini söylemenizi sorarsa, siz cevabı bulmak için beyinsel, dev gibi olan o alfabetik dosyaya dönüp, beceriksizce araştırmak zorunda kalmazsınız.Bunun yerine; ‘’çizgili’’, ‘’ata benzer’’, ve ‘’Afrika yerlisi hayvan’’ ilişkilendirmeleri anında beyninizde açılır. Hatta, insan düşünme süreciyle alakalı en şaşırtıcı şeylerden biri de her parça bilginin anında diğer her parçayla çapraz-bağlantılı olmasıdır—bu da bir diğer kendine özgü hologram özelliğidir.Çünkü; hologramın her bir parçası her bir diğer parçayla sonsuz bir şekilde bağlantılıdır, bu belki de doğanın çapraz-bağlantılı sisteminin en önemli örneğidir.

Hafızanın kaynağı, Pribram’ın holografik beyin modelinin ışığında daha çözülebilir olan tek nörofiziksel bulmaca değildir. Bir diğeri de beynin duyular yoluyla frekans kümelerini algılarımızın somut dünyasına nasıl çevirebildiğidir (hafif frekanslar, ses frekansları ve buna benzer olanlar). Şifreleme ve şifrelemeyi çözme, açıkça hologramın en iyi yaptığı şeylerdir. Hologramın lens gibi işlev görmesi gibi, çeviren bir aygıt da manasız bulanık frekansları uyumlu bir imaja çevirebilir. Pribram, ayrıca beynin  bir lens ihtiva ettiğini ve holografik prensipleri de duyular aracılığıyla aldığını ve algılamalarımızın iç dünyasını da matematiksel  frekanslara dönüştürdüğüne inanmaktadır. Şaşırtıcı kanıt, beynin işlemlerini yürütebilmesi için holografik prensipleri kullandığını ileri sürmektedir. Pribram’ın teorisi, aslında nörofizyolojistler arasında artan bir destek görmektedir.

Arjantinli-İtalyan araştırmacı Hugo Zucarelli, şimdilerde holografik modeli işitme duyusuyla ilgili fenomen dünyasının içine yaymıştır. İnsanların tek kulakla duysalar bile kafalarını oynatmadan seslerin yerlerini bulabilmeleri gerçeğiyle hayrete düşmesiyle Zucarelli, holografik prensiplerin bu yeteneği açıklayabildiğini keşfetmiştir. Zucarelli, ayrıca akustik olayları neredeyse beceriksizce bir gerçeklikle çoğaltan bir kaydetme tekniği olan holofonik ses teknolojisini de geliştirmiştir.

Pribram’ın inancı olan beyinlerimizin ’sert’’ realiteyi matematiksel olarak frekans alanındaki girdiye dayanarak inşa etmesi, yüksek düzeyde destek görmüştür.Her bir duyumuz, önceden şüphelenilenden daha geniş bir şekilde bir frekansa hassasiyet gösterir. Araştırmacılar keşfetmiştir ki; mesela, görsel sistemlerimiz ses frekanslarına hassasiyet gösterir, koklama kısmı olan duyularımız ‘’kozmik frekanslar’’ olarak adlandırdıklarımıza bağlıdırlar ve  hatta vücudumuzdaki hücreler bile geniş alandaki frekanslara hassastırlar. Bu şekilde olan bulgular, böyle frekansların holografik etki alanının sadece bilincimizde sıralanmış olduğunu ve geleneksel algılara bölündüğünü ileri sürmektedir. Fakat Pribram’ın holografik beyin modelinin zihni en tereddüt ettiren yönü, Bohm’un teorisiyle bir araya konulduğu zaman ne olduğudur.Dünyanın somutluğu ikincil bir realiteyse ve bu da aslında holografik bulanık olan frekanslarsa ve beyin de bir hologramsa ve bu bulanıklıktan yalnızca bazı frekansları seçiyorsa ve matematiksel olarak onları duyusal algılamalara dönüştürüyorsa; objektif realite ne olur? Basitçe söylersek, varlığı sona erer.

Doğu dinleri, uzun zamandır madde dünyasının Maya olduğunu, yani bir hayal olduğunu ve fiziksel dünya aracılığıyla taşınan fiziksel varlıklar olduklarımızı ve bunun da bir hayal olduğunu savunmaktadırlar. Bizler gerçekten de frekansın kaleydeskopik denizi aracılığıyla yüzen ‘’alıcılarız’’, ve bu denizden çıkardığımız ve fiziksel realiteye dönüştürdüklerimiz ise  yalnızca süperhologramın pek çok parçasındaki bir kanalından başka birşey değildir.

Bu dikkati çeken yeni realite penceresi; yani Bohm’un ve Pribram’ın görüşleri, holografik örnek olarak adlandırılmış ve pek çok bilimadamı bu görüşü şüpheci bir tavırla karşılasa da; diğerlerini de harekete geçirmiştir. Küçük fakat artan bir grup araştırmacı, bunun şimdiye kadarki en doğru realite modeli bilim olduğuna inanmaktadırlar. Bundan da fazlası, bazıları bu görüşün bilim tarafından şimdiye kadar açıklanamamış bazı gizemleri çözebileceğine ve hatta doğanın bir parçası olarak alışılmamış olanı inşa edeceğine inanıyorlar. Pek çok araştırmacı, Bohm ve Pribram da dahil, pek çok alışılmamış-psikolojik fenomeninin holografik örnekle çok daha anlaşılabilir olduğuna işaret etmişlerdir.

Kişilerin beyinlerinin aslında daha büyük bir hologramın bölünmez parçaları olduğu ve herşeyin sonsuz olarak
birbirine bağlantılı olduğu bir evrende; sadece telepati, holografik düzeye erişme yolu olabilir. Daha uzak bir noktada bir bilginin kolayca nasıl ‘A’ kişisinin zihninden ‘B’ kişisinin zihnine seyahat edebildiğini anlamak, besbelli ki çok daha kolaydır ve psikolojideki pek çok çözülmemiş bulmacayı anlamaya yardımcı olur.

Buna benzer bir şekilde Stanislav Grof; holografik modeli, değiştirilmiş bilinç düzeylerinde kişiler tarafından deneyimlenen pek çok şaşırtıcı fenomenin açıklamasına bir örnek olarak önermektedir.1950’lerde, psikoterapik aracın LSD olduğuna dair olan inançlar hakkında araştırmalar yapılırken; Grof’un, birdenbire tarihöncesi bir sürüngen cinsi kimliğine sahip olduğunu zanneden bir bayan hastası vardı.Halüsinasyon esnasında, hasta yalnızca böyle bir şekle sahip olmanın zengin detayını vermekle kalmadı; ayrıca yaratığın erkek anatomisinde, başının yan tarafında renkli pullardan bir yama olduğuna da işaret etti.Grof’u şaşırtan  şey, kadının böyle şeyler hakkında bir bilgiye sahip olmamasına rağmen; daha sonra zoologla yapılan konuşmada sürüngenlerin bazı türlerinde baş kısmındaki renkli bölgenin seksi tahrik edici, tetikleyici olarak gerçekten önemli rol oynadığını teyit etmiş olmasıdır.Kadının deneyimi benzersiz bir deneyim değildi. Araştırması esnasında, Grof geri giden ve evrim ağacındaki neredeyse her bir türü tanımlayan hasta örnekleriyle karşılaştı (araştırma bulguları, ‘Değiştirilmiş Haller’ filmindeki maymun adamı etkilemekte yardımcı olmuştur). Daha da fazlası, sık sık karmaşık zoolojik detaylar kapsayan böyle deneyimlerin doğru olduğunu keşfetti.Hayvanlar krallığındaki ilişkilenimler, Grof’un rastladığı tek şaşırtıcı psikolojik fenomen değildi. Onun ayrıca kollektif veya ırksal davranan hastaları da vardı. Eğitimsiz olan veya az eğitimi olan kişiler ansızın detaylı Zerdüşt cenaze törenlerinden ve Hindu mitolojisinden görüntüler anlatmaya başladılar.Deneyimin başka kategorilerinde; kişiler bedenden giriş-çıkış yolculuk hikayelerini, geleceğin görünen kısa bakışını, geçmiş-hayattan yeniden dirilişleri ikna edici bir şekilde anlattılar. Daha sonraki araştırmada Grof; uyuşturucu kullanılmayan terapi seanslarında aynı dağılımdaki fenomeni keşfetti. Çünkü; bu şekilde olan deneyimlerdeki genel öğe, kişinin bilincinin alışılmış ego veya uzay ve zamandaki sınırlarının ötesinin üstüne çıkmış gözükmesiydi. Grof, bu bulguları ‘’kişisel üstünlük deneyimleri’’ olarak adlandırmış ve 1960’ların sonlarındaki araştırma çalışmalarını da ‘’kişisel üstünlük psikolojisi’’ olarak adlandırmıştır. Bu da psikolojinin bir dalının keşfedilmesine yardımcı olmuştur.Grof’un yeni kurduğu Kişisel Üstünlük Psikolojisi Kurumu, kısa zamanda aynı düşüncelere sahip bir profesyonel grubunun toplanmasına neden olmuştur. ‘Kişisel üstünlük psikolojisi’, psikolojinin saygın dalı olmasına rağmen; Grof veya  çalışma arkadaşları şahit oldukları bu tuhaf psikolojik fenomeni açıklamak için herhangi bir mekanizma sunamamışlardır. Fakat bu, holografik örneğin gelişiyle değişmiştir.
Grof’un yakın zamanda işaret ettiği gibi eğer zihin devamlılığın gerçekten bir parçasıysa; yalnızca var olan veya var olmuş her bir diğer zihne bağlı olmakla kalmayıp her atoma, organizmaya bağlı bir labirentse; uzayın ve zamanın enginliğinde bir bölgeyse; o halde, zaman zaman bu labirentin içine baskınlar yapabilmesi ve kişisel üstünlük deneyimlerine de sahip olması artık tuhaf gözükmemelidir. Belki de Realiteyi yaratmada, Star Trek Gelecek Jenerasyon’da olduğu gibi, ‘Devamlılığın Q’su’ haline geldik veya virtüel realitenin deneyimi olan bilincin bir parçasıyız.

Holografik örnek, ayrıca biyoloji gibi sert bilim dalı olarak adlandırılan bilimler için de içeriklere sahiptir. Virginia Intermont Üniversitesi’nden bir psikolog olan Keith Floyd, eğer realitenin somutluğu yalnızca bir holografik hayalse; beynin bilinci ürettiğini söylemenin artık doğru olmadığına işaret etmiştir. Onun yerine, bilinç, beynin görünümünü yaratandır. Beden ve etrafımızdaki fiziksel olarak yorumladığımız herşeyi de o yaratır. Biyolojik yapıları görüntülediğimiz böyle bir yol, araştırmacıların ilaç ve anladığımız iyileşme sürecinin holografik örnekle dönüştürülebileceğine işaret etmelerine sebep olmuştur. Eğer gözüken bedenin fiziksel yapısı bilincin holografik projeksiyonuysa; sağlığımız için herbirimizin şimdiki tıbbi ilmin izin verdiğinden daha fazla sorumlu olduğumuz anlaşılır. Şimdiki mucizevi türden hastalığın hafifleme bakış açısı, belki de bedenin hologramında değişiklikleri etkileyen bilince bağlı olabilir. Benzer bir şekilde; tartışmalı görselleştirme gibi olan yeni iyileştirme teknikleri iyi çalışabilir, çünkü imajlar düşüncenin holografik etki alanında nihayetinde bir ‘’realite’’ kadar gerçektir.Hayaller ve ‘’sıradan olmayan’’ deneyimlerin realitesi bile holografik örnekle açıklanabilir hale gelmiştir.

Biyolog Lyall Watson, ‘’Bilinmeyen Şeylerin Hediyeleri’’ adlı kitabında ayin dansı yaparak tüm korudaki ağaçları havaya uçuran, yok eden Endonezyalı şaman bir kadınla olan tanışmasını anlatmaktadır. Watson, kendisi ve diğer hayrete düşmüş olan seyircinin kadını izlemeye devam ettikçe; ağaçların yeniden belirmesini ve kaybolup yeniden belirmelerini ardı ardına birkaç defa izlediklerini anlatmaktadır.Şimdiki bilimsel anlayış, böyle olayları açıklayamamasına rağmen eğer ‘’sert’’ realite yalnızca bir holografik projeksiyonsa; böyle deneyimler daha savunulabilir olmaktadır. Belki de bizim ‘’burada’’ veya ‘’burada değil’’ gibi katıldığımız şeyler gerçek değildir; çünkü bizim fikir birliğine vardığımız realite, bütün zihinlerin sonsuz olarak birbirine bağlandığı insan bilinçsizlik düzeyinde formüle edilmiş ve tasdik edilmiştir. Eğer bu gerçekse, bu hologramın şimdiye kadarki en derin göstergesidir, çünkü sadece Watson’ınki gibi olan deneyimler sıradan değildir.Zihinlerimizi onları öyle yapan inançlarla programlamadık.

Holografik evrende, realitenin dokusunu değiştirici boyutta limitler yoktur. Realite olarak algıladığımız şey, sadece herhangi istediğimiz bir resmi üzerinde çizmemizi bekleyen tuvaldir. Zihin gücüyle kaşıkları bükmekten, rüyada olan hayal olaylarını Yaqui brujo don Juan’la karşılaştığında ‘sihir bizim doğuştan gelen hakkımız’ olduğu için deneyimleyen Castaneda’ya kadar herşey mümkündür; rüyalarımızda gördüğümüz hesaplamak istediğimiz realiteyi hesaplama kabiliyetimiz kadar mucizevidir. Realite hakkındaki en temel düşüncelerimiz gerçekten de şüphe haline dönüşür. Çünkü holografik evrende, Pribram’ın da işaret ettiği gibi; tesadüfi olan olaylar bile holografik prensiplere dayalı olarak görülmeli ve buna göre karar verilmelidir. Senkronlar veya anlamlı raslantılar aniden anlam kazanır ve realitedeki herşey mecaz olarak görülmelidir. En rastgele olan olaylar bile altında yatan simetriyi ifade edecektir.

Bohm ve Pribram’ın holografik örneği bilimde kabul görse de görmese de veya onlar öldükten sonra kabul görse de, şunu söylemek sağlamdır ki; bu örnek düşünen pek çok bilimadamında şimdiden bir etki yaratmıştır.Ve holografik modelin, atomdan küçük parçacıklar arasında anında ileri geri haberleşme kurduğunun açıklamasını iyi şekilde yapamadığı bulunsa da; en azından, Londra’daki Birbeck Üniversitesi’ndeki fizikçi Basil Hiley’nin işaret ettiği gibi, Aspect’in bulguları gösteriyor ki; ‘’Biz, radikal bir şekilde yeni realitenin görüşleri üzerinde düşünmeye hazırlıklı olmalıyız.’’

Çeviren : Esin TEZER
esintezer@gmail.com

Yazanlar: Jan Ambjorn, Jerzy Jurkiewicz ve Renate Loll  (Scientific American Dergisi,Temmuz 2008 Sayısı, Sayfalar 42-49)

Çeviren: Esin Tezer
Onlarca yıllık Kuantum Yerçekimi problemine olan yeni bir yaklaşım; temellere geri dönüyor ve uzay ve zaman yapıtaşlarının birbirlerini nasıl desteklediklerini gösteriyor.
“Evren, gerçeği itibariyle holografik tümel yapıdır. Ancak bu tümel yapı, sonsuz sayıda, bakılınca parçacık özelliği gösteren değişik frekanslı dalgalardan oluşmuştur!… Her dalgaboyu paketi ancak kendi türünden olan dalgalar tarafından algılanabilmektedir!… Böylece de çokluk kavramı ortaya çıkmaktadır. Sonsuz sayısız dalgalardan, titreşimlerden ibaret, tasavvuf ehlinin  “hayâl” olarak nitelendirdiği bir evren !!!…”

“Atomaltı bulutumsu hareketlerinin holografik özellik gösterdiği deneylerle gösterilmiştir. BOHM’un tesbit ettiği ilginç bir durum da, ATOMALTI PARÇACIKLARIN BİRBİRİ İLE İLİŞKİLİ olduğudur. Bu ilişki, parçaların bütün tarafından organize edildiğini ortaya koymaktadır. Yani, atomaltı parçalar bağımsız değildir; gizli bir düzen tarafından organize edilmektedir.”
AHMED HULÛSİ, TEK’İN SEYRİve DİN’İN TEMEL GERÇEKLERİ’nden
Uzay ve zaman nasıl meydana geldi? Fiziksel dünyamız için uygun ortam olarak hizmet eden dört-boyutlu düz boşluğu nasıl biçimlendirdiler? Çok küçücük uzaklıklarda neye benziyorlar? Bunun gibi sorular, modern bilimin dışarıdaki sınırında yatmaktadır ve Einstein’ın Genel İzafiyet Teorisi’nin Kuantum Teorisi’yle uzun zamandır aranılan birleşimi Kuantum Yerçekimi Teorisi için olan araştırmayı yürütmektedirler.
İzafiyet Teorisi; geniş skalalardaki uzay-zamanın yerçekimi kuvveti olarak algıladığımızı meydana getirerek, sayısız farklı şekilleri nasıl aldığını anlatmaktadır. Bunun tersine Kuantum Teorisi; fiziğin kanunlarını yerçekimsel etkileri atomik ve atoamaltı skalalarda bütünüyle görmezlikten gelerek anlatmaktadır. Kuantum Yerçekimi Teorisi; uzay-zamanın doğasını çok küçük skalalarda -bilinen en küçük temel parçacıklar arasındaki vakumlarda- kuantum kanunlarıyla ve muhtemelen bazı temel elementlere dayanarak anlatmayı hedeflemektedir. Süperstring Teorisi; bu rolü doldurmada çoğu kez önde gelen aday olarak nitelendirilmiştir, fakat bu ısrarlı soruların hiçbirine hâlâ bir yanıt bulamamıştır. Bunun yerine; içindeki kendi mantığını takip ederek ve mümkün sonuçların şaşırtıcı çeşitliliğine yönlendirerek, yeni ilginç bileşenlerin daha da karmaşık katmanlarını ve onların aralarındaki ilişkileri ortaya çıkarmıştır.

Son birkaç sene boyunca olan ortak çalışmamız, teorik fiziğin otobanına bunca kez seyahat edilmiş olana gelecek vaat eden bir alternatifi geliştirmiştir.O neredeyse utandırıcı şekilde basit bir formülü takip etmektedir: Birkaç çok temel bileşeni alın, iyi bilinen kuantum prensiplerine göre (hiçbiri tuhaf değil) biraraya getirin, iyice karıştırın, çökeltin- ve… Kuantum uzay-zamanı oluşturdunuz. İşlem laptop üzerinde bir benzerini yapmak için bile basittir. Farklı bir şekilde söylenirse, boş uzay-zamanı ve çok geniş sayıdaki dakikayı yapısız parçalardan oluşan önemsiz bazı cisimler olarak düşünürsek ve daha sonra da o mikroskobik temellerin Yerçekimi ve Kuantum Teorisi tarafından belirlenen basit kanunlara göre birbirleriyle etkileşimde bulunmalarına izin verirsek; kendilerini pek çok şekilde gözlemlenmiş, evren olarak gözüken bütüne kendiliklerinden düzenleyeceklerdir. Bu, moleküllerin kendilerini kristalimsi veya amorf katı’ya çevirmelerine benzer şekildedir. Uzay-zaman daha sonra dikkatle hazırlanmış düğün pastasından, basit bir wog tavada çevirilmiş kızartmaya benzeyebilir. Üstelik; Kuantum Yerçekimi’ne olan diğer yaklaşımlarımızdan farklı olarak, tarifimiz çok dayanıklıdır. Benzetimlerimizdeki detayları değiştirdiğimizde de sonuç hemen hemen hiç değişmez. Bu sağlamlık, doğru yolda olduğumuza inanmamız için bir sebep verir. Bu muazzam topluluğun her bir parçasını nereye koyduğumuzda sonuç hassas olsaydı, her bir olasının eşit şekilde oluşması muhtemel muazzam sayıdaki barok tarzındaki şekillerini oluşturabilirdik; böylece de evrenin neden böyle meydana getirildiği için olan tüm açıklayıcı gücü kaybederdik. Kendi kendine birleştirilme ve kendi kendine olan organizasyon; fizik, biyoloji ve bilimin diğer alanlarında ortaya çıkar. Harika bir örnek avrupalı çekirgekuşları gibi geniş grup halindeki kuşların davranışıdır. Bireysel kuşlar sadece ufak sayıdaki yakındaki kuşlarla etkileşime geçerler, hiçbir lider onlara ne yapacaklarını söylemez. Buna rağmen sürü, bir bütün olarak biçimlenir ve hareket eder. Sürü; kolektif veya beklenmeden ortaya çıkan, herbir kuşun davranışında belirgin olmayan özelliklere sahiptir.
ANAHTAR KAVRAMLAR:
*Kuantum Teorisi ve Einstein’ın Genel İzafiyet Teorisi, mükemmel mankafalılarda!
Fizikçiler, uzun zamandan beri bu iki teoriyi  Kuantum Yerçekimi Teorisi’nin içerisine sadece sınırlı bir başarıyla uydurmaya çalışıyorlar.
*Yeni bir yaklaşım hiçbir ilginç tamamlayıcı parçayı tanıtmamakta; bunun yerine uzay-zamanın başlı başına parçacıklarına varolan kanunları uygulamak için alışılmışın dışında bir yolu sağlamaktadır. Parçacıklar, bir kristaldeki moleküller gibi kendilerine uygun yere düşerler.
*Bu yaklaşım, bildiğimiz dört-boyutlu uzay-zamanın dinamik olarak daha temel bileşenlerden nasıl gün ışığına çıkabileceğini göstermektedir. Ayrıca, uzay-zamanın düz bir alandan küçük skalalar üzerinde korkak, benzer elemanların oluşturduğu biçime (fraktala) dönüştüğünü ileri sürmektedir. —Editörler
Kuantum Yerçekiminin Kısa Tarihi
Uzay-zamanın kuantum yapısını ortaya çıkmanın bir süreci olduğunu açıklamak için olan geçmiş girişimler sadece kısıtlı bir başarıya sahip oldular. Onlar 1970’lerin sonunda başlatılan ve fizikçi Stephen Hawking’in en iyi satılan ‘Zamanın Kısa Tarihi’ kitabında popülerleşen araştırma programı Öklit Kuantum Yerçekimi’nde yerleşmişlerdir. Kuantum Mekanik’in temel prensibine dayanmaktadırlar: Süperpozisyon.
İster klasik, ister kuantum olanı olsun; herhangi bir obje diyelim ki, kendi pozisyonunu ve süratini karakterize ederek kati bir haldedir. Fakat oysaki; klasik bir objenin durumu kendine mahsus sayılar kümesi tarafından tanımlanabilir, kuantum objenin durumu ise çok daha verimlidir. O tüm mümkün klasik hallerin toplamı veya süperpozisyonudur.
Örneğin, klasik bir bilardo topu her zaman için belirli bir pozisyon ve süratin yanısıra tek bir yörüngeyle hareket eder. Bu çok daha küçük bir elektronun nasıl hareket ettiğinin iyi bir tanımlaması olmayabilir. Onun hareketi, o anda çok çeşitli pozisyonlar ve süratlerle var olabileceği anlamına gelen Kuantum Kanunları’yla anlatılmıştır. Bir elektron A noktasından B noktasına herhangi dışarıdan gelen güçlerin eksikliğinde seyahat ettiğinde, sadece A  ve B arasındaki düz çizgiyi almaz; kullanılabilir bütün yolları anında alır. Bu da hep beraber mümkün olan, birlik olan bütün elektron yollarının nitelikli resmine; Nobel ödülü kazanmış Richard Feynman tarafından formüle edilen, bütün farklı olasılıkların ağırlıklı averajı olan Kuantum Süperpozisyon’un matematiksel yönergesine çevirmektedir. Bu yönergeyle, eğer elektronlar Klasik Mekanik’in kanunlarını takip ederlerse; bekleyeceğimiz düz yoldan uzakta olan belirli dizi pozisyonlardaki ve süratlerdeki bir elektronu bulmanın olasılığını birisi hesaplayabilir. Parçacıkların davranışını farklı biçimde kuantum mekaniksel yapan ise Kuantum Dalgalanmalar olarak adlandırılan, tek keskin bir yörüngeden gelen deviasyonlardır (sapmalardır). Birinin dikkate aldığı fiziksel sistemin büyüklüğü ne kadar küçük olursa; kuantum dalgalanmalar o kadar daha önemli olur.
Öklit Kuantum Yerçekimi, Süperpozisyon Prensibi’ni tüm evrene uygular. Bu durumda, Süperpozisyon farklı parçacık yollarından meydana gelmeyip; bütün evrenin zamanda yavaş yavaş gelişebileceği farklı yollardan – özellikle uzay-zamanın mümkün olan belirli şekillerinden oluşmuştur. Meseleyi çözülebilir yapmak için fizikçiler uzay-zamanın her bir hayal edilebilir bükülmesindense, yalnızca tipik olan genel şeklini ve büyüklüğünü gözönüne alırlar [Jonathan J. Halliwell tarafından yazılmış olan Scientific American Aralık 1991 sayısındaki ‘’Kuantum Kozmoloji ve Evrenin Yaratılması’’ makalesine bakın]. Öklit Kuantum Yerçekimi; büyük teknik atlayışı güçlü bilgisayar benzetimleriyle 1980’ler ve 1990’larda yapmıştır.
Bu modeller kolaylık için üçgen olarak alınan ufacık yapıtaşlarını kullanarak bükülmüş uzay-zaman geometrilerini temsil ederler. Üçgen birleşme, bükülmüş yüzeyleri etkili biçimde tahmin edebilir. Bilgisayar animasyonlarında sık sık kullanılması da bu yüzdendir. Uzay-zaman için, temel yapıtaşları dörtyüzlüler (four-simplices) olarak adlandırılan üçgenlerin dört-boyutlu genellemeleridir. Üçgenleri köşelerinden beraber yapıştırmak iki boyutlu bükülmüş yüzeyi oluşturur, dörtyüzlüleri ‘’yüzleriyle’’ birlikte yapıştırmak (bu aslında üç boyutlu dörtyüzdür) dört-boyutlu uzay-zamanı oluşturabilir. Ufacık yapıtaşları direkt fiziksel manaya sahip değildirler. Eğer birisi gerçek uzay-zamanı ultrakuvvetli bir mikroskopla inceleyebilse; küçük üçgenleri görmeyecektir.
Onlar yalnızca tahminlerdir. Fiziksel olarak uygun tek bilgi yapıtaşlarının her birinin sıfır boyuta küçültülmüş olduklarını hayal etmelerinin kolektif davranışlarından ileri gelmektedir. Bu limitte hiçbirşey blokların üçgen, kübik, beş köşeli veya başlamak için herhangi birinin karışımı olup olmadığına bağlı olmaz.
Küçük-skala detayların çeşidinin hassasiyetsizliği ‘’evrensellik’’ adının altında devam eder. Bu İstatiksel Mekanik’de iyi bilinen bir fenomendir, gazlardaki ve sıvılardaki moleküler hareketin çalışmasıdır. Bu maddeler detaylı bileşimleri ne olursa olsun az çok aynı davranırlar. Evrensellik pek çok etkileşimde bulunan kısımların sistemlerinin özellikleriyle de ilgilidir ve bireysel bileşenlerden çok daha büyük bir skalada ortaya çıkar.Çekirge kuşları sürüsü için benzer ifade ise; tek başına olan kuşların renk, büyüklük, kanatboyu ve yaşının sürünün bir bütün olarak uçma davranışına karar vermede tamamen alakasız olmasıdır. Sadece birkaç mikroskobik detay makroskobik skalaların içine girer.
Buruşmak
Kuantum yerçekimi kuramcıları bu bilgisayar benzetimleriyle belirli biçimde çok küçük uzaklık skalalarında bir hayli eğimli  olanların, klasik izafiyetin ele alamadığı, çakıştıran uzay-zaman şekillerinin etkilerini keşfetmeye başladılar. Bu Pertürbatif Olmayan Olarak Adlandırılan Düzen, fizikçilerin tam olarak en çok ilgilendikleri şey; fakat o alışagelen tükenmez kalem-ve kağıtla yapılan hesaplamalarla büyük ölçüde erişilebilir olan değil. Ne yazık ki bu benzetimler, Öklit Kuantum Yerçekimi’nin açık bir şekilde gelişmekte olan bir şeyin bir noktası veya evresinde önemli bir bileşenin eksik olduğunu gözler önüne serdi. Dört boyutlu evrenlerin pertürbatif olmayan süperpozisyonları’nın doğal olarak değişken olduklarını keşfettiler. Farklı üstüste koyan evrenleri karakterize eden kısa skalalardaki bükülme; kuantum dalgalanmalarını ortalamaya katkıda bulunan,  düz, klasik bir evreni geniş skalalarda oluşturmayı etkisiz hale getirmedi. Bunun yerine onlar, tipik sınırsız sayıdaki boyutlarla bütün uzayı ufacık bir topa buruşturarak birbirlerini güçlendirirler. Böyle bir uzayda, uzay muazzam bir hacime sahip olsa da; noktaların raslantısal çiftleri birbirlerinden ufacık uzaklıktan daha uzakta değildirler. Bazı durumlarda, uzay diğer en uzak noktadakine gider ve pek çok dallarla Kimyasal Polimer gibi maksimal olarak ince ve uzatılmış hale gelir. Bu olasılıkların hiçbiri kendi evrenimize uzaktan yakından benzerlik göstermemektedir.
Fizikçilerin bu geleceği olmayan yola yönlendiren varsayımlarını yeniden gözden geçirmeden önce, bu sonucun sıradışı bakış açısını gözönüne almak için bir duraksayalım. Yapıtaşları dört boyutludurlar, buna rağmen sınırsız sayıda boyutlara sahip olarak (Buruşmuş Evren) veya iki-boyut (Polimer Evren) uzayı kollektif olarak meydana getirmektedirler. Boş uzay geniş kuantum dalgalanmalarına izin verdiğinde gen, şişeden bir defa dışarı çıktı mı; boyut gibi çok temel olan kavram bile değişebilir hale gelmektedir. Bu neticenin boyutların sayısının her zaman verilen olarak alındığı yerçekiminin klasik teorisinden tahmin edilebilmesi mümkün olamaz. Bu saklı anlam bilim-kurgu meraklısına biraz hayal kırıklığı olarak gelebilir. Bilim-kurgu hikayeleri ekseriya bölgeler arasındaki kısayolu temin eden, eğer olmazsa arada dağlar kadar fark olacak olan ince yollardan faydalanırlar. Solucan Delikleri’ni o kadar heyecanlı yapan onların zamanın seyahat sözünden ve sinyallerin ışık-yayan dalgasından (transmisyonundan) daha hızlı olmalarıdır. *Solucan Delikleri: Birbirinden uzak hemen hemen düz iki noktayı birbirine bağlayan ince uzay-zaman tünelidir (Kaynak: http:// www.alternatifforum.org/Bilim).
Böyle bir fenomen hiçbir zaman gözlemlenmemiş olsa da; fizikçiler solucan deliklerinin kuantum yerçekiminin hâlâ bilinmeyen teorisinin içinde bir kanıt bulabileceğini tahmin etmektedirler. Öklit Kuantum Yerçekimi’nin bilgisayar benzetimlerinden olan negatif sonuçları gözönüne alındığında; solucan deliklerinin yaşayabilirliği şimdi fazlasıyla olasılık dışı gözükmektedir. Solucan delikleri öylesine muazzam çeşitte gelmektedir ki; süperpozisyona hakim olma eğilimindedirler, onu dengede tutarlar ve böylece kuantum evren hiçbir suretle küçük fakat son derece birbiriyle bağlantılı çevrenin ötesine ilerlemez.
Sorun ne olabilirdi? Öklit yaklaşımındaki kaçamak noktası ve yarım kalmış işler için araştırmamızda, wog tavada kızartarak karıştırmak için kesinlikle gerekli bir bileşenin doğru çıkması için olan canalıcı fikri nihayet tesadüfen bulduk: Evren, fizikçilerin ‘Nedensellik’ olarak adlandırdığını kodlamalı. Nedensellik demek, boş uzay-zamanın neden ve etki arasında muğlak olarak ayırım yapmamıza izin veren bir yapıya sahip olmasıdır. O, özel ve Genel İzafiyet’in klasik teorilerinin tamamlayıcı kısmıdır. Öklit Kuantum Yerçekimi nedenselliğin kavramını dahil etmez. ‘’Öklit’’ ifadesi, uzay ve zamanın eşit olarak işlediğine işaret etmektedir.
Öklit süperpozisyona giren evrenler herzamanki bir zaman ve üç uzay yerine, dört uzamsal yöne sahiptirler. Çünkü Öklit evrenler zamanın hiçbir bağımsız kavramına sahip değillerdir; onlar olayları belirli sıraya koymak için hiçbir yapıya sahip değillerdir, bu evrenler içinde yaşayan insanlar da sözlüklerinde ‘’neden’’ veya ‘’etki’’ kelimelerine sahip olmayacaklardır. Bu yaklaşımı alan Hawking ve diğerleri, hem matematiksel hem de konuşma diline özgü algılamada ‘’Zaman, hayal ürünüdür’’ demişlerdir. Onların umudu, nedenselliğin nedensel yapıda bireysel olarak hiçbir etki taşımayan mikroskobik kuantum dalgalanmalardan gelen geniş-skala özelliği olarak ortaya çıkmasıdır. Fakat bilgisayar benzetimleri o umudu düş kırıklığına uğratmıştır.
Başlıbaşına olan evrenleri birleştirip biraraya getirirken nedenselliği hiçe sayma ve onun süperpozisyonun kolektif aklı vasıtasıyla yeniden gözükmesini ummak yerine; nedensel yapıyı daha erken evrede dahil etmeye karar verdik. Metodumuz için olan teknik terim Nedensel Dinamik Üçgenleştirme. Onda biz ilk önce her bir tek yönlü zaman okunu geçmişten geleceğe gösterip belirleyeceğiz. Daha sonra Nedensel Yapıştırma Kanunları’nı uygulayacağız: İki durum da kendi oklarının aynı yönde işaret etmesini korumak için birbirine yapıştırılmış olmalı. Durumlar bu okların yönünde değişmez bir biçimde açılan zaman kavramını paylaşmalı ve asla sabit veya geriye doğru işlememeli.
‘Uzay bir uçtan bir uca olan formunu zaman ilerledikçe korur; bağlantısız parçalara ayrılamaz veya solucan deliğini oluşturamaz’. Bu stratejiyi 1998’de formüle ettikten sonra; Öklit Kuantum Yerçekimi’nden farklı, geniş-skala şekle yönelten nedenseli yapıştıran, son derece basitleştirilmiş modelleri açıklayarak tanıttık. Bu cesaret vericiydi, fakat bu kanunların tamamen dört-boyutlu evreni dengelemesi için yeterli olduğunu göstermekle henüz aynı şey değildi. Bu nedenle, 2004’te bilgisayarımız dört-durumun nedensel süperpozisyonunun ilk hesaplamasını bizlere verirken nefeslerimizi tuttuk. Bu uzay-zaman, gerçekten de geniş uzaklıklarda buruşmuş bir top gibi veya bir polimer gibi değil de; dört-boyutlu, genişletilmiş bir obje gibi davranmış mıydı? Boyutların sayısı dört olarak çıktığı zamanki coşkumuzu hayal edin (daha da tam olarak, 4.02 ± 0.1). Herhangi birinin şimdiye kadarki ilk prensiplerden gözlemlenmiş boyutların sayısını elde etmesinin ilk seferiydi. Bugüne kadar nedenselliği kuantum-yerçekimsel modellere tekrar koymak üst üste koyan uzay-zaman geometrilerinin değişkenliği için bilinen tek çareydi. Bu benzetim devam eden bilgisayarsal deney serilerinin ilkiydi, onun vasıtasıyla  bilgisayar benzetimlerinden kuantum uzay-zamanın fiziksel ve geometrik özelliklerini elde etmeye teşebbüs ettik. Bundan sonraki adımımız, uzay-zamanın geniş uzaklıklar üstündeki şeklini ve gerçekle bağdaştığını çalışmaktı. Bu da, Genel İzafiyet’in tahminleriyleydi.
Bu test, Kuantum Yerçekimi’nin uzay-zaman için belirli bir olağan biçim kabul etmeyen pertürbatif olmayan modellerinde çok düşündürücüydü. Aslına bakarsak; Kuantum Yerçekimi’ne olan pek çok yaklaşımlar-String Teorisi de dahil, özel durumlar hariç-onu başarıya ulaştırmak için yeterince gelişmiş değildir. Bizim modelimizin işlemesi için başlangıçtan beri Kozmolojik Sabite denilen, uzayın madde ve enerjinin diğer formlarının tamamının eksikliğinde bile görünmez ve önemsiz maddeyi dahil etmesine ihtiyacımızın olduğu çıktı. Bu gereksinim iyi haberdir,çünkü böyle bir enerji için kozmolojistler gözlemsel kanıt keşfetmişlerdir. Daha da fazlası, fizikçilerin de Sitter Geometrisi olarak adlandırdığı beklentiden çıkan uzay-zaman, Einstein’ın denklemlerine Kozmolojik Sabite’den başka hiçbir şey kapsamayan bir evren için isabetli çözümdür. Mikroskobik yapıtaşlarını aslında raslantısal bir şekilde biraraya getirerek,- herhangi bir simetri veya tercih edilmiş geometrik yapıyı dikkate almadan- geniş skalalardaki uzay-zamanın de Sitter evreninin son derece simetrik şekline sahip olması hakikaten dikkate değerdir.
İlk prensiplerden doğru fiziksel biçimle özünde dört-boyutlu olan evrenin dinamik olarak ortaya çıkması yaklaşımımızın önemli bir başarısıdır. Bu dikkate değer sonuç, uzay-zamanın temel ‘’atomları’’ olarak bazıları tarafından henüz tanımlanacak etkileşimler bakımından anlaşılabilip anlaşılamayacağı devam eden araştırmanın konusudur. Kendimizi Kuantum Yerçekimi modelinin bir takım klasik testleri geçtiğine ikna etmiş olarak; bir diğer tür deneye, Einstein’ın klasik teorisinin yakalamakta başarısız olduğu uzay-zamanın kuantum yapısını farklı bir biçimde inceleyene, yönelmenin tam zamanıydı. Gerçekleştirdiğimiz benzetimlerden bir tanesi de Difüzyon Süreci’ydi. Onda, evrenlerin süperpozisyonun içerisine mürekkep damlası düşüşünün uygun örnekselini bırakıyoruz ve onun kuantum dalgalanmalar tarafından etrafa nasıl dağıldığını ve bir yandan öbür yana şiddetli sallandığını seyrediyoruz.Belirli bir zaman sonra mürekkep bulutunun büyüklüğünü ölçmek; bize uzaydaki boyutların sayısına karar vermemize izin verir.
Netice akıllara bir hayli durgunluk vericidir: Boyutların sayısı skalaya dayanmaktadır. Bir başka deyişle; eğer difüzyonun kısa bir zaman devam etmesine izin verirsek, uzay-zamanın uzun zaman için izin verdiğimizden daha farklı boyutlara sahip olduğu gözükecektir. Kuantum Yerçekimi’nde bizim gibi uzmanlaşanlar bile, uzay-zamanın birinin mikroskobunun çözmesine dayanarak boyutunu nasıl düz bir şekilde değiştirebildiğini güçlükle hayal eder. Açıkça; küçük bir obje uzay-zamanı geniş bir objenin deneyimlediğinden daha farklı, derinlemesine bir şekilde deneyimler. O objeye, evren parçalanmış yapıya benzeyen bir şeye sahiptir. Parçalanmış evren, boyutlandırma kavramının basitçe varolmadığı tuhaf bir evrendir. Kendine benzerdir, bu da bütün skalalarda aynı görünmesi manasına gelmektedir. Bu da hiçbir cetvelin olmadığını ve diğer karakteristik büyüklükteki hiçbir objenin ölçme çubuğu olarak hizmet veremeyeceğini açıkça belirtmektedir. ‘’Küçük’’ ne kadar küçüktür? Aşağı yukarı 10-34 metre büyüklüğünün aşağısına doğru kuantum dalgalanmalar artan bir şekilde belirli hale gelse de;  kuantum evren bütünüyle klasik, dört-boyutlu de Sitter evreni tarafından iyi tarif edilmiştir. Birinin böylesine kısa uzaklıklara olan klasik tahmine güvenebilmesi bir hayli hayret vericidir. Evren için hem çok erken tarihinde, hem de çok uzak geleceğinde önemli dolaylı anlatımlara sahiptir.

Bu en uzak noktaların her ikisinde de evren etkili bir şekilde boştur. Yerçekimsel kuantum dalgalanmalar başlangıçta o kadar muazzam olmuş olabilir ki; madde zar zor kendini göstermiştir, o yuvarlanan okyanus üzerine fırlatılmış ufacık bir yığındır. Bundan milyarlarca sene sonra, evrenin hızlı genişlemesinden dolayı, madde o kadar seyreltik (dilüe edilmiş) olacaktır ki; aynı şekilde ufak bir rolü oynayacaktır veya hiçbir rolü oynamayacaktır.Tekniğimiz her iki durumdaki uzayın biçimini açıklayabilir. Bütün bunlara rağmen daha kısa skalalarda uzay-zamanın kuantum dalgalanmaları o kadar kuvvetli hale gelirler ki; geometrinin klasik, içgüdüsel düşünceleri hep birlikte bozulur.
Boyutların sayısı klasik dörtten iki civarının değerine düşer. Tüm bunlara rağmen söyleyebildiğimiz kadarıyla, uzay-zaman hâlâ süreklidir ve herhangi bir solucan deliğine sahip değildir. Son zamanlardaki fizikçi John Wheeler ve diğer pekçoklarının hayal ettiği gibi, fokurdayan uzay-zaman köpüğü kadar azgın değildir. Uzay-zamanın geometrisi standart olmayan ve klasik olmayan kanunlara uymaktadır, fakat uzaklık kavramı hâlâ uygulanmaktadır.
Biz şu anda daha da ince skalaların derinlemesine araştırmasını yapma sürecindeyiz.Bir olasılık belirli bir başlangıcın altında evrenin kendine-benzer ve tüm skalalar üstünde aynı gözükmesidir. Eğer öyleyse uzay-zaman, stringlerden veya uzay-zamanın atomlarından meydana gelmemiştir; ne var ki sınırsız bir can sıkıcı bölgeden meydana gelmiştir: Başlangıcın biraz altında bulunan yapı, her bir küçük skalada basitçe sonsuz olarak kendini tekrar edecektir.
Fizikçilerin bizim gerçekçi özelliklerle daha önce oluşturduğumuz kuantum evrenden daha az az bileşenlerle ve teknik araçlarla nasıl kurtulabildiklerini hayal etmek güçtür. Bizim hâlâ pek çok test ve deney gerçekleştirmeye ihtiyacımız var. Örneğin, maddenin evrende nasıl davrandığını ve maddenin evrenin baştan başa olan biçimini sırayla nasıl etkilediğini anlamaya ihtiyacımız var.
Kuantum Yerçekimi için olan herhangi bir aday teoride olduğu gibi; manevi değerler veya inançlar mikroskobik kuantum yapıdan elde edilmiş  gözlemlenebilir sonuçların tahminidir. Onlar bizim modelimizin gerçekten de kuantum yerçekiminin doğru teorisi olup olmadığına karar vermede en büyük değerlendirme ölçütü olacaklardır.

Çeviren : Esin TEZER
esintezer@gmail.com

Ritim için olan kapasitemiz öylesine doğaldır ki; pek çoğumuz onu sorgusuz sualsiz kabul ederiz. Müziği duyduğumuzda çoğu kez hareket ettiğimizin bile farkında olmadan ritime göre ayaklarımızı hafifçe tıklatırız veya sallanırız ve salınırız.
Oysaki bu içgüdü; tüm niyetler ve amaçlar için insanlar arasındaki evrimsel bir orijinalliktir.Ne diğer memelilerde ne de belki de hayvanlar krallığında hiçbir yerde bununla mukayese edilebilir hiçbirşey meydana gelmemektedir. Bilinçli olmayan katılım için olan kabiliyetimiz hareketin, ritmin ve el hareketleriyle yapılan bir sunum olan dansın merkezinde yatmaktadır

. En senkronize grup pratiği olan dans, açık bir arayla diğer sosyal durumlarda neredeyse varolmayan kişilerarası koordinasyonun uzay ve zamandaki bir türünü gerektirmektedir. Dans, insan ifadesinin temel bir çeşidi olsa da; nörobilimadamları diğerlerine nazaran ona daha az itibar göstermişlerdir. Oysa, yakın bir zamanda araştırmacılar hem amatör hem de profesyonel dansçıların ilk beyin-imajlamala çalışmalarını yürüttüler. Bu araştırmalar ‘Dansçılar, uzay olmasına rağmen nasıl hareket ederler?’, ‘Adımlarını nasıl adımlıyorlar?’, ‘İnsanlar örnek olarak yapılmış kompleks serileri nasıl öğreniyorlar?’ gibi soruları ele almaktadır. Sonuçlar en basit dans adımlarını bile sergilemek için gerekli olan karmaşık zihinsel koordinasyonun içerisine merak uyandırıcı göz atmayı önermektedir.

ANAHTAR KAVRAMLAR:

* Dans, büyük ihtimalle müzikle beraber ritim üretme yollu olarak gelişen insan ifadesinin temel biçimidir.

* O, belli bir alanda uzmanlaşmış zihinsel yetenekleri gerektirmektedir. Bir beyin alanı, uzay aracılığıyla hareketlerimize direktif vermeye yardım ederek vücudun oryantasyonunun (uyumunun) sunumunda bulunmakta; bir diğeri de hareketlerimizi müziğe adımlamamıza imkan tanıyarak, bir çeşit senkronize edici olarak hizmet etmektedir.

* Bilinçli olmayan katılım, (ayaklarımızı farkında olmayarak tempo için hafifçe dokundurmamıza neden olan süreç) dans için olan içgüdümüzü yansıtır. Belirli Korteks Altı (Subkortikal) beyin bölgeleri, yüksek işitmeyle ilgili alanlar onlara uğramadan geçtiklerinde birbirleriyle sohbet ederler.  - EDİTÖRLER

Ritmi Aldım

Nörobilimadamları uzun zamandır ayak bileği rotasyonları veya parmak tıklatma gibi olan hareketler üzerinde çalıştılar. Bu çalışmadan beynin basit hareketlere nasıl planlandığının temel bilgilerini biliyoruz. Aynı anda başınızın hafifçe okşanmasına aldırmadan tek ayak üzerinde sıçramak; mekansal farkındalık, denge, plan ve zamanlamaya bağlı olarak diğer şeylerden öte, beyinin Duyu-Motor (Sensorimotor) sisteminde hesaplamalar gerektirmektedir. Hikâyenin basitleştirilmiş versiyonunda, Arka Paryetal Korteks (Beyinin arkasına doğru olan) olarak adlandırılan bir bölge, Premotor Korteks’te ve Süplemanter (Tamamlayıcı) Motor Alanı’nda hareket-planlama alanlarına gelişmiş sinyalleri gönderek, görsel bilgiyi motor emirlerine çevirmektedir. Bu komutlar daha sonra Spinal Kord’a (Omurilik) seyahat eden ve kasların kasılmaları için üzerlerine nöral impalsları üreten Birincil Motor Korteks’e (Primary Motor Cortex) yansıtılır. Aynı anda da, kaslardaki duyulara ait organlar vücudun uzaydaki doğru oryantasyonunu Spinal Kord (Omurilik) aracılığıyla geçen sinirler üzerinden Serebral Korteks’e vererek beyine geri bildirim sağlarlar. Beynin arkasındaki Serebellum (Beyincik) içerisindeki Subkortikal (Korteks Altı) devreler ve beyinin içindeki Esas Sinir Düğümü duyusal geribildirime dayanan motor emirlerini güncelleştirme ve eylemsel hareketlerimizi düzeltmeye de yardımcı olur. Belirsiz olarak kalan şey; aynı nöral mekanizmaların bu zarif manevralara, diyelim ki parmak ucunda dönme gibi olanlara, imkan tanıyıp tanımadığının ölçülmesiydi.

Bu soruyu keşfetmek için, San Antonio’daki Teksas Üniversitesi Sağlık Bilimi Merkezi’nden çalışma arkadaşımız Michael J.Martinez ile birlikte amatör tango dansçılarını kullanarak dans hareketinin ilk nöro-imajlama çalışmasını yürüttük. Beyin aktivitesinde Serebral Kan Akışı’nı takip eden değişiklikleri kaydeden Pozitron-Emisyon Tomografi kullanarak, beş erkek ve beş kadının beyinlerini taradık. Araştırmacılar belirli bölgedeki artan kan akışının oradaki nöronlar arasında olan daha büyük bir aktivitenin işareti olarak yorumluyorlar. Deneklerimiz tarayıcının içerisinde başları sabitleşmiş olarak düz bir halde  yattılar, fakat bacaklarını oynatabiliyorlardı ve eğimli bir yüzey boyunca ayaklarını kaydırabildiler. Onlardan ilk olarak Arjantin tangosu temel salida adımı’ndan türetilen kutu adımını kulaklıklar aracılığıyla duydukları enstrümental tango şarkılarının ritimlerine adımlayarak sergilemelerini istedik. Daha sonra da, gerçekten bacaklarını oynatmadan bacak kaslarını gererlerken dansçılarımızı taradık. Onlar ‘’dansederlerken’’ kaydedilen bu sade esnekleştirme tarafından sağlanmış beyin aktivitesini çıkararak; uzay ve belirli hareket modellerini üretme aracılığıyla bacaklara direktif vermede önemli beyin alanlarını yerleştirebildik. Tahmin edildiği gibi bu karşılaştırma; beyinin temel motor alanlarının pek çoğunu bertaraf etmiştir. Hem insanlarda, hem de diğer memelilerde mekansal algılama ve uyuma katkıda bulunan Paryetal Lob’un bir kısmı yine de aynen kalmıştır.

Dansta mekansal idrak öncelikle kinestetiktir: Gözleriniz kapalı bile olsa, duyumsal organların kaslarına şükürler olsun, gövde ve bacaklarınızın pozisyon almasını algılayabilirsiniz. Bu organlar her bir eklemin rotasyonunu endeksler ve o bilgiyi tepki olarak eklemlenmiş vücut sunumunu oluşturan beyine aktarır. Belirli bir biçimde; bacaklara bağlı olan kinestetik gösterimin olduğu yere çok yakın olan bir Paryetal Lob olan Prekuneus’da bir hareketlilik gördük. İnsanlar kendilerini çevreleyende gidip gelirlerken, uzaydaki vücut pozisyon alımının farkındalığına izin veren kinestetik haritayı Prekuneus’un kapsadığını düşünüyoruz. İster valtz yapın, ister düz çizgiyi yürüyün, Prekuneus yolunuzu çizmenize yardımcı olur ve onu da vücut-merkezli veya ‘’benmerkezci’’ bakış açısından böyle yapar. Daha sonra müziğin yokluğunda deneklerimizin sergiledikleri tango adımlarıyla dans taramalarımızı karşılaştırdık. İki görevin ortaklaşa aktive oldukları beyin bölgelerini saf dışı bırakarak, müziğe hareket senkronizasyonu için kritik olan alanları gözler önüne sermeye çalıştık. Bu eksilme yine beynin neredeyse bütün motor alanlarını ortadan kaldırdı. Büyük farklılık, Spinal Kord’dan (Omurilik) girdi alanı Serebellum’un (Beyincik) bir kısmında meydana geldi. İki durum da bu alanı, yani Anteriyor Vermis’i bağladıysa da;  müziğe senkronize olmuş dans adımları kendi kendine adımlanandan son derece daha fazla kan akışı oluşturdu. Sonucumuz her ne kadar hazırlık niteliğinde olsa da; Serebellum’un (Omurilik) bu kısmının hareketleri düzenlemeye yardımcı olmak için belirli beyin bölgeleri boyunca bir çeşit bilgiyi monitörleme kılavuzu olarak hizmet ettiğinin hipotezinin inanılmasına katkıda bulunmaktadır [Scientific American, Ağustos 2003 sayısı James M.Bower ve Lawrence M.Parsons tarafından yazılan ‘’Daha Az Önemli Beyni Yeniden Düşünmek’’ makalesine bakın]. Serebellum, bir bütün olarak iyi bir nöral metronom için olan kriterlere uygundur: O, geniş dizilimdeki duyumsal girdileri; işitme, görsel ve Somato-Duyumsal Kortikal Sistemlerden (seslerden görüntülere ve dokunuşlara, hareketleri sürüklemek için gerekli olan kabiliyet) alır ve bütün beden için Sensorimotor’u içerir. İkinci analizimiz de beklenmedik bir şekilde insanların ayaklarını müzikal ritme bilinçsiz şekilde hafifçe vurmalarının doğal eğilimine ışık tutmuştur. Kendi-kendine adımlananlarla senkronize taramalarını karşılaştırmada; duyumsal yolun alçak olan kısmının, yani Medial Genikulat Nükleus (MGN) olarak adlandırılan korteks altı yapının yalnızca evvelki sette yanıp söndüğünü keşfettik.

İlk başta bu sonucun Duyumsal Stimulus’un varlığını (müzik olarak adlandırılanın varlığını) senkronize durumda çok az yansıttığını farzettik, fakat diğer kontrol taramaları seti bu açıklamayı ortadan kaldırdı: Deneklerimiz müzik dinlediler fakat bacaklarını oynatmadılar, MGN’de hiçbir kan akışı belirlenmedi. Böylelikle, MGN aktivitesinin belirli olarak senkronizasyona bağlı olduğunun ve sadece dinlemeye bağlı olmadığının sonucuna vardık.Bu bulgu bizi, bilinçli olmayan katılım olan ‘’Düşük Yol’’ Hipotezi’nin nöral duyumsal mesajın Serebellum’daki (Omurilik) duyumsal ve zamanlama devrelerinin Serebral Korteks’teki yüksek-seviye işitmeyle ilgili alanlara uğramadan geçerek direkt olarak planladığında oluştuklarını varsaymaya yönlendirmiştir.

Öyleyse, Dans Edebileceğinizi Düşünüyor musunuz?

Dans hareketlerini izlediğimizde ve öğrendiğimizde beyinin diğer kısımları birbirlerine bağlanırlar. Londra Kolej Üniversitesi’nden Beatriz Calvo-Merino ve Patrick Haggard ve çalışma arkadaşları, belirli beyin alanlarının tercihsel olarak aktif hale gelip gelmediklerini insanlar uzman oldukları dansları gözlemlerken araştırdılar.

‘Bale dansçıları baleyi seyrederlerken devresi açılan beyin alanları var mı, fakat diyelim ki, neden capoeira’da (müzikle sergilenen, dans olarak stilize edilmiş Afrika-Brezilya savaş sanatı) bu yoktur?’ Takım bunu bulmak için; balet dansçılarının, capoeira dansçılarının ve dansçı olmayanların Fonksiyonel Manyetik İmajlama Taramaları’nı onlar üç saniyelik ya bale ya da capoeira hareketlerinin sessiz video kliplerini gözlemlerlerken aldı. Araştırmacılar ihtisaslığın Premotor Korteks üzerinde büyük bir etkiye sahip olduğunu keşfettiler. Oradaki aktivitenin artışı yalnızca denekler dansları kendileri gözlemledikleri zaman gerçekleşebildi.

Bir diğer çalışma benzer bir açıklamayı önermektedir. Araştırmacılar insanlar basit hareketleri seyrettikleri zaman o hareketlerin sergilenirken Premotor Korteks’in devreleri açmakla bağlantılı olduğunu ileri sürerek; yeni hareketleri öğrenmemize ve anlamamıza yardımcı olabilen bir alıştırmayı yani ne görüyorsak zihinsel olarak onun provasını yaptığımızı keşfettiler. Araştırmacılar insanların böyle imitasyon devrelerine ne kadar geniş ölçüde bel bağladıklarını dikkatle gözden geçiriyorlar.

Sonraki çalışmada, Calvo-Merino ve çalışma arkadaşları erkek ya da kadın dansçıların cinsiyet-özellikli adımları sergiledikleri video kliplerini izlerlerken erkek ve kadın bale dansçılarının beyinlerini mukayese ettiler. Yine, Premotor Korteks’teki en yüksek aktivite düzeyleri, erkeklerin yalnızca erkek hareketlerinin görüntülerine ve kadınların da yalnızca kadın hareketlerinin görüntülerine uyum sağladı. Zihninizdeki bir hareketi tekrarlama kabiliyeti gerçekten de motor becerileri için önemlidir.

2006’da Dartmouth Kolej’den Emily S.Cross, Scott T.Grafton ve çalışma arkadaşları, beyindeki imitasyon devrelerinin öğrenme meydana geldikçe artıp artmadığını değerlendirdiler.Birkaç haftalık kurstan sonra dansçılar karmaşık bir modern dans bölümünü öğrenirlerken takım, dansçıların haftalık Fonksiyonel MRI Taramaları’nı aldı. Taramalar süresince, denekler ya uzmanlaştıkları hareketleri ya da diğer bağlantılı olmayan adımları sergiledikleri beş-saniyelik video klipleri seyrettiler. Her bir klipten sonra, denekler gördükleri hareketleri ortaya koyabilmede ne kadar iyi düşündüklerini değerlendirdiler.Sonuçlar Calvo-Merino ve çalışma arkadaşlarını onayladı. Premotor Korteks’teki aktivite eğitim süresince arttı ve hakikaten de deneklerin değerlendirmelerinin seyredilen dans bölümünü sergilemek için olanla ilişkiliydi.Her iki araştırma da; karmaşık bir motor sıralanımı öğrenmenin kas kasılımlarının kontrolü için direkt motor sistemine ilaveten belirli bir hareketi başarmak için vücudun kabiliyeti hakkındaki bilgiyi kapsayan Motor-Planlama Sistemi’nin aktive olduğu durumunu altını çizerek belirtmektedir. Bir motor modelinde insanlar daha uzmanlaşmaya başladıkça, o modelin nasıl hissettiğini daha iyi hayal edebilirler ve o model muhtemelen daha az bir eforla tatbik edilebilir hale gelir. Oysa araştırmamız gösterdikçe, dans dizilimini taklit etmek için veya tenis servisi vermek veya golf sopası sallamak için olan yeteneğin zihinde basit bir şekilde görsel olmadığını göstermektedir. Bu çalışmalar ileri sürebilir ki; o aynı zamanda da kinestetiktir. Gerçeği söylemek gerekirse; gerçek uzmanlık bir bakıma söz konusu olan hareket beynin hareket-planlayıcı alanlarında bir kas algılaması, motor imajı gerektirmektedir.

Sallama, Ses Yapma ve Sosyal Rol

Nörobilimadamları için belki de en enteresan soru ilk olarak insanların neden dansettikleridir. Şüphesiz müzik ve dans birbirleriyle yakından bağlantılıdırlar.Pek çok durumda dans sesi oluşturur.Meksika Şehri’ndeki Aztek Danzanteleri her adımla ses yapan, Chacayotes olarak adlandırılan, ayoyotl ağacından çekirdekleri kapsayan tozlukları giyerler. Diğer pek çok kültürde insanlar dans ederlerken çubuktan Kastanyetlere (İspanyol Çalparası) ve boncuklara, ses-çıkarıcı objeleri vücutlarına veya kıyafetlerine koyarlar. Buna ilaveten dansçılar sık sık el şaklatırlar, çat sesi yaparlar ve ayaklarını yere vururlar. Bunun sonucu olarak da dansın, öncelikli ses çıkaran fenomen olarak yavaş yavaş gelişmesinin ve dans ve müziğin, özellikle de perküsyonun hep beraber ritim oluşturmanın bütünleyici bir yolu olarak gelişmesi olan ‘’Vücut Perküsyonu’’ Hipotezi’ni varsaydık. İlk perküsyon enstrümanları Aztek Chachayotes’lere benzemeyen dans etme kıyafetlerinin parçaları olmuş olabilir. Bundan başka dans, müziğe benzemeyen bir şekilde lisanın erken biçimi olarak hizmet etmiş olabileceğini ileri süren sunuma ve taklit için kuvvetli kapasiteye sahiptir.Doğrusu istenirse dans; el kol hareketinin en saf lisanıdır. Çalışmamızdaki bütün hareket, görevlerimiz süresince Sol Yarıküredeki Broka Alanı (Sol Lateral Frontal) olarak bilinene tepki veren Sağ Yarıküre Bölgesi’nde hareketlenmeyi görmekti. Broka Alanı, klasik olarak konuşmanın üretimiyle ilgili olan Frontal Lob’un bir kısmıdır. Geçen on senedeki araştırma, Broka Alanı’nın ellerin sunumunu kapsadığını da gözler önüne sermiştir. Bu bulgu lisanın el hareketleriyle olmasını, lisanın sesli olmadan önce ilk olarak el kol hareketleri sistemi olarak geliştiğini tartışan destekleyen kimseleri de desteklemektedir.Çalışmamız dansın sunumsal iletişimin bir biçimi olarak başladığı fikri için daha fazla destek öneren Broka Alanı’ndaki Sağ-Yarıküre Homologu’nu (Yapısını) harekete geçirenin bacak hareketi olduğunu gösteren çalışmalar arasında ilkidir.

Bir kişinin dans etmesinin devreye girmesi için Broka Alanı’nın Homologu’nun nasıl bir rolü olabilirdi? Cevap, konuşmayı direkt olarak içerir görünmemektedir. 2003 yılında yapılan bir araştırmada, Los Angeles California Üniversitesi’nden Marco Iacoboni ve çalışma arkadaşları Broka Alanı’ndaki veya onun Homologu’ndaki (Yapısındaki) fonksiyonu rahatsız etmek için Manyetik Beyin Stimülasyonu (Uyarılımı) uyguladılar. Her iki durumda da denekler sağ ellerini kullanarak parmak hareketlerini taklit etmede daha az yapabilmekteydiler.Iacoboni’nin grubu bu alanların taklit etme için önemli olduğunu, diğerlerinden öğrenmede ve bir kültürü yaymada anahtar bir içerik olduğu sonucuna vardılar. Daha başka bir hipoteze de sahibiz. Aslında çalışmamız birbirine benzeyen hareketleri içermese de; hem tango dansı yapmak hem de parmak hareketlerini kopyalamak, beynin birbirinden bağımsız hareketlerin serisini doğru olarak düzenlemesini gerektirmektedir. Broka Alanı’nın kelimeleri ve sözcük grubunu birbirine doğru bir şekilde bağladığı gibi; onun Homologu (Yapısı) da hareketin birimlerini kusursuz sıralanımlar içerisine yerleştirmeye hizmet edebilir.

Gelecekteki nöroimajlama çalışmalarının hem lisan hem de müziğin meydana çıkmasıyla son derece içiçe geçen dans ve onun gelişiminin arkasındaki beyin mekanizmalarına taze bir kavrayış sağlayacaklarını umuyoruz. Dansı, lisanın sunumsal kapasitesinin ve müziğin ritmikliğinin evliliği olarak görüyoruz. Bu etkileşim insanların yalnızca bedenlerini kullanarak hikâye anlatmalarına izin vermekle kalmamakta; lâkin hareketleri diğer insanlarla senkronize ederken böyle yapmak, bir bakıma sosyal bağlılığı büyütmeye de izin vermektedir.

ZİHİNSEL DANS DÜZENİ (KOREOGRAFİSİ):

Anteriyor Vermis:

Serebellum’un (Beyincik) bu kısmı Spinal Kord’dan (Omurilik) girdi alır ve dans adımlarını müziğe senkronize etmeye yardımcı olarak metronoma benzer birşey hareket ediyormuş gibi gözükür.

* Medial Genikulat Nükleus:

Düşük duyumsal yol boyunca bir duraktır. Bu alan, beyinin metronomunu düzenlemeye yardım eder gözükmekte ve müziğe olan bilinçsiz şekildeki ayak vuruşlarımızı veya salınımlarımızın eğiliminin temelini oluşturmaktadır. Biz bilinçsiz olarak reaksiyon gösteririz, çünkü bölge korteksteki yüksek duyumsal alanlara ritim hakkında ‘’konuşmadan’’ bilgiyi haber veren Serebellum’a  (Beyincik) bağlanmaktadır.

* Prekuneus:

Prekuneus bir kişinin duyumsal-bazlı haritasını içererek, dansçının yolunun beden-merkezli veya benmerkezci bakış açısından haritasını çıkarmaya yardımcı olur.

Yazanlar: Steven Brown ve Lawrence M.Parsons (Scientific American Dergisi, Temmuz 2008 Sayısı, Sayfalar 78-83)

Çeviri : Esin Tezer
esintezer@gmail.com

Bir yabancının kollarına tersten düşmeniz istenilse, diğer kişinin sizi yakalamasına güvenir miydiniz? Böyle bir durum, grup terapisinde sıradan bir egzersiz, biraz uç nokta olandır. Fakat pek çok insan hergün tanımadıkları kişilerde bir dereceye kadar bir parça güveni bırakıyor. Diğer memelilerden farklı olarak biz insanlar, tanıdık olmayan diğer insanların etrafında bol miktarda zaman harcama eğilimindeyiz. Örnek verecek olursak; şehirlerde yaşayanlar diğerlerinin güvenli olacağını düşünerek, fakat belirli kişilerden de sakınmaya karar vererek bir yabancı denizinin arasından düzenli olarak gidip geliyorlar.

Geçmiş birkaç sene içinde araştırmacılar insan beyninin ne zaman birine güveneceğini ortaya çıkarmaya başladılar. Ve çalışma arkadaşlarım ve ben; beyinde yapılan çok eski ve basit bir molekülün, OKSİTOSİN’in o süreçte önemli bir rol oynadığını kanıtladık. Bulgular, sosyal etkileşimlerdeki disfonksiyonlar (İşlev Bozuklukları) tarafından belirtilen rahatsızlıkların sebeplerini ve tedavilerini keşfetmek için yeni yolları ileri sürüyorlar.

ANAHTAR KAVRAMLAR

■ Güvenin gelişimi uygun sosyal etkileşimler için gereklidir, öyleyse insanlar yeni bir tanışıklığa veya potansiyel bir iş ortağına güvenip güvenmemeye nasıl karar veriyorlar?

■’Güven Oyunu’ diye adlandırılan deneysel bir görevi kullanarak araştırmacılar, bir hormon ve nörokimyasal olan Oksitosin’in kişinin bir yabancıya güvenme eğiliminin o kişi tehdit edici olmayan sinyalleri ortaya koyduğunda arttığını keşfettiler.

■ Oksitosin’in diğer anahtar beyin kimyasallarıyla olan fonksiyonlarının ve etkileşimlerinin daha büyük anlayışı, Otizm gibi olan bozulan sosyal etkileşimlerle göze çarpan pek çok hastalıkları kavramaya yönlendirebilir.— Editörler

Güveni Aramak

Oksitosin’in güvenme ile olan bağlantısını biraz dolambaçlı yoldan çalışmaya başladım. 1998’de Dünya Bankası Gelişme Araştırma Grubu’ndan Ekonomist Stephen Knack ve ben, insanlar arasındaki güvenin neden farklı ülkeler üzerinde çarpıcı bir biçimde değiştiğini bulmayı denemeye başladık. Bu çabanın bir parçası olarak da; güvenin yüksek ve düşük seviyelerini çıkarıp göstermek için beklenen sosyal, hukuksal ve ekonomik çevreler tarafından tanımlanan matematiksel bir modeli kurduk. Çalışmanın akışında, güvenin bir ülke zenginliğinin bilinen en kuvvetli öngörüleri arasında olduğunu keşfettik. Düşük seviyedeki uluslar fakir olma eğilimindeydi. Bizim modelimiz; düşük seviyedeki toplumların fakir olduklarını, çünkü yerleşik halkın işleri oluşturan ve gelirleri arttıran uzun-dönem yatırımlarının çok azını üstlendiğini gösterdi. Böyle yatırımlar her iki tarafın sözleşmesel yükümlülüklerini yerine getirecekleri karşılıklı güvene dayanmaktadırlar. Sefaleti azaltmadaki güvenin önemi hakkında düşündükçe ve o bilginin bu süreci kolaylaştıran ekonomik sistemleri düzenlemede politika-yapıcılara yardım edebileceğini öğrendikten sonra iki insanın birbirlerine karşı nasıl itimat duyup duymamaya karar verdiklerini merak ediyorum.

Laboratuar çalışmaları aynı durumda olanların bir diğer kişiye güvenmek için olan eğilimlerinde geniş ölçüde çeşitlilik gösterdiklerini kanıtlamıştır, fakat hiçkimse insan beyninde ne geçtiğinin uyum mekanizmasına güveni de dahil etmeyi  düşünmemiştir. Bundan dolayı, ben böyle duyguların nöral temeli askıya almalarını ortaya çıkartmaya girişmeyi deniyorum. Hayvanlar üzerindeki araştırmanın büyük bir kısmı Oksitosin’i olması muhtemel, yardımcı bir faktör olarak göstermektedir. Bu kısa protein, veya sadece dokuz amino asitten oluşmuş Peptid’in sinyal veren bir molekül- bir nörotransmitter olarak hizmet verdiği yerde, beyinde üretildiği bilinmektedir. O uzaktaki dokuları da etkilemek için onu da hormon yaparak kan dolaşımının içine girer. O zamanlar bu hormon peptid, insanlarda emziren kadınlardaki süt akışının harekete geçirilmesinde ve doğum sancısına neden olmadaki rolüyle en iyi bilinmekteydi. Bugün bile Amerika Birleşik Devletleri’nde doğum yapan kadınların yarısı doğum sırasında rahim kaslarının kasılmasını hızlandırmak için Sentetik Oksitosin (Pitosin diye adlandırılır) almaktadırlar.Fakat peptid’in daha ustaca olan etkilerini belgelemek zordur; çünkü kandaki konsantrasyonları (Yoğunlaşmaları) son derece düşüktür ve hızlı bir şekilde de düşmektedir.

Hayvanlar üzerindeki çalışma Oksitosin’in güven gerektiren işbirliğini aynı yolla kolaylaştırdığına işaret etse de; bazı memelilerde ve görünüşe bakılırsa o yakın akrabada diğer yaratıklardaki dostça etkileşimleri de Vazotosin geliştirmektedir. Evrimsel biyolojistlere göre, Vazotosin ilk defa 100 milyon yıl önce bir balıkta gözükmüştür. O; hayvanlardaki seksüel üremede dişi yumurtladığında, bir erkeğin yakınlaşmasının dişideki doğal korkusunu azaltmak için olanak tanımaktadır. Biyologlar yumurtlama esnasındaki korkuyu azaltmak için olan mekanizmanın varsayımını geliştirdiler; çünkü seksin faydaları, döl ve daha büyük genetik çeşitlilik, bir diğer balığın öğlen yemeği olma tehlikesinden daha ağır basmaktadır.

Vazotosin memelilerde iki yakından bağlantılı peptidlere; Oksitosin ve Arginin Vazopressin’e gelişmiştir.
1970’lerin sonlarında başlayan kemirgen hayvanlar üzerindeki araştırma, bu moleküllerin de diğerleriyle bağlantıya katkıda bulunduğunu göstermiştir. Örneğin, Chapel Hill’deki Kuzey Carolina Üniversitesi’nden Cort A. Pedersen ve çalışma arkadaşları, kemirgen hayvan annelerdeki besleme davranışına Oksitosin’in sebep olduğunu ispatlamışlardır. Bundan kısa bir süre sonra, o zaman ikisi de Urbana Champaign’deki Illinois Üniversitesi’nde olan zoologlar C.Sue Carter ve Lowell L.Getz; Oksitosin’i genetiksel ve coğrafyasal bağlantılı tarla fareleri üzerinde incelediler: Çayır tarla fareleri ve Dağ tarla fareleri [Scientific American Haziran 1993 sayısı, C. Sue Carter ve Lowell L.Getz tarafından yazılmış ‘’Tek Eşlilik ve Dağ Tarla Faresi’’ makalesine bakın]. Erkek çayır tarla fareleri namuslu vatandaşlardır: Onlar tipik olarak yaşam için eşleriyle aynı evde hep birlikte yaşarlar, sosyal gruplarda yaşarlar ve dikkatli babalardır. Erkek dağ tarla fareleri ise bunun aksine terbiyesiz ve kaba adamlardır: Çoluk çocuklarıyla rastgele cinsel ilişkide bulunan, yalnız yaşayan ve umursamazdırlar. Hem Carter ve Getz, hem de sonradan gelen çeşitli araştırmacılar bu tarla faresi türlerinin sosyal davranışları arasındaki farkın beyinlerindeki Oksitosin ve Arginin Vazopressin Reseptörlerindeki konumlara bağlanabileceğini göstermişlerdir. Beyin hücreleri üzerinde etkiye sahip olmak için, moleküller ilk önce nöronların yüzeyi üzerindeki belirli reseptörleri bağlamalıdırlar. O reseptörler; çayır tarla farelerinde Nörotransmitter Dopamin’in salgılanmasını ayarlayan, tek eşliliği ödüllendiren, erkeğe birlikte yaşamanın ve çoluk çocuğa bakmanın değerini arttıran orta beyin bölgelerinde yoğunlaşmıştır.

Güven Oyunu

Hayvanlar üzerindeki araştırma, güven oluşturma konusunu belirli bir biçimde ele almasa da; zannedersem Oksitosin’in hayvanları birbirine çekmedeki önemi bana yakınlaşma için gerekli bir durum olan güveni de beraberinde getirdi. Bilimadamları aşağı yukarı aynı zamanlarda kan örneklerindeki Oksitosin düzeylerinin ufak değişikliklerini güvenilir bir şekilde ve hemen anında ölçmek için yollar buldular.

Kemirgen hayvanlar literatürlerini okumam, tehdit edici olmayan sosyal sinyallerin beyindeki sinyal alıcılarındaki Oksitosin üretimine neden olduğu izlenimini bende uyandırdı ve pozitif sinyaller veren yabancıların yaklaşımının diğerlerindeki peptid salgılamasını harekete geçirebileceğini merak etmeye başladım. Şimdi Pensylvania Üniversitesi’nde Psikolog olan çalışma arkadaşım Robert Kurzban ve daha sonra Claremont Graduate Üniversitesi’nde lisansüstü (Master) öğrencisi olan çalışma arkadaşım William Matzner ve ben, böylece o fikri Oksitosin üretiminin etkilenip etkilenmeyeceğini ve insanlardaki sosyal davranışları etkileyip etkilemeyeceğini görmek için test etmeye başladık. Gelgelelim, biz hâlâ güvenin birbirleriyle tanışıklığı olmayan insanlar arasındaki düzeyini nasıl ölçebileceğimizi çözme durumundaydık. Kemirgen hayvan araştırmacıları, Oksitosin’in salgılanmasına tehdit edici olmayan davranışın arttırıp arttıramayacağını test etmek için sadece garip olan bir tanesini bir diğerinin kafesine atarlar. Fakat potansiyel sosyal durumları değerlendirme yapma kabiliyeti benzer deneysel bir dizayndan çok daha karmaşıktır. İnsanların reaksiyonları pek çok diğer faktör, fiziksel görünümler, kıyafet, vs. tarafından yönlendirilebilir.

Neyse ki; Iowa Üniversitesi’nden deneysel ekonomistler Joyce Berg, John Dickhaut ve Kevin McCabe, (son ikisi daha sonra Minnesota Üniversitesi’nde olan) 1990’ların ortalarında işe yarayacak olan görevi çoktan tasarlamışlardı. Bu görevde, test denekleri kendi paralarından fedakarlık ederek ve onu yabancıya transfer ederek bir yabancıya güvendiklerinin sinyalini verebilirler. Bir yabancıya para gönderirler, çünkü yabancının karşılıklı olarak hareket edeceğine ve onlara daha fazla parayı geri vereceğine inanırlar. Araştırmacılar bunu ‘’Güven Oyunu’’ olarak adlandırdılar.

Benim laboratuarımda, Güven Oyunu  şöyle devam ediyor: Bizimle bir buçuk saat vakit geçireceklerine katılırlarsa benim eleman işe alma deneklerim $ 10 kazanıyorlar. Katılımcıları direkt olarak birbirlerini görmeyen veya iletişim kurmayan raslantısal çiftlere görev olarak veriyoruz. Daha sonra paralarını paylaşmaları hakkında karar vermelerini sağlıyoruz. Her bir çiftte, bir kişi belirlenmiş denek 1 ve bir diğeri de denek 2 oluyor.
Başlangıçta oyunun nasıl oynandığını her iki kişiye de anlatıyoruz. İlk denek 1, $ 10 katılım ödemesinin bir kısmını bir diğer kişiye gönderip gönderemeyeceğine karar vermesi için bilgisayar tarafından harekete geçiriliyor. Verilen miktar, hesapta denek 2 için üçe katlanıyor. Eğer denek 1 örneğin, $ 6’la ayrılmaya karar verirse; denek 2, $ 28’la ( yani $ 6’ın üç katı artı $10) ve denek 1, $ 4’la kalacaktır. Bir sonraki adımda, bilgisayar denek 2’yi para transferinden bilgilendirmekte ve o kişiye hiçbir biçimde geri gönderilmeye ihtiyaç olmadığı koşulu ve katılımcıların kimlikleri ve kararlarının gizli kalacağı güvencesiyle bir kısım parayı denek 1 ‘e geri vermesi için izin vermektedir. Denek 2 ne kadar parayı denek 2’nin hesabından bire-bir taban üzerine (yani, para miktarı üçe katlanmadı) döndürürse; hesabına borç kaydedilmektedir.Hiçbir düzenbazlığa da izin verilmemektedir.
Ödemeler gerçekten de bu seçimlere dayalı olarak yapılmaktadır.Katılımcılar kararlarını verir vermez onlardan kan örneklerini tedarik etmelerini istiyoruz, böylece Oksitosin seviyelerini ölçebiliriz.

Oyunu Yorumlamak

Deneysel ekonomistler arasındaki ortak karar görüş, anında yapılan transferin güveni ölçerken; dönen transferin de güvenirliliği ölçtüğüdür. Araştırmacılar bu ‘’Güven Oyununu’’ sayısız defa pek çok ülkede ve daha büyük bahisler için yaptırdılar. Deneylerimizde, denek 1 rolündeki kişilerin yüzde 85’i partnerlerine bir miktar para gönderdi. Daha sonra, parayı alan partnerlerin yüzde 98’i denek 1 ‘lere bir miktar parayı geri döndürmek için devam etti. İlginç bir şekilde; insanlar neden güvendiklerini veya güvenilir bulduklarını açık şekilde ifade edemediler. Fakat kemirgen hayvan araştırmasına dayanılarak; denek 1’ler tarafından güvenilmek Oksitosin artışını arttıracak ve denek 1’lerden daha büyük miktarları alanlar en büyük artışları deneyimleyeceklerdir.
Gerçeği söylemek gerekirse; denek 2’lerin partnerlerinden para aldıkları zaman beyinlerinin peptid ürettiği ve bu sayede de yabancılar tarafından güvenilir bulundukları keşfedilmiştir. Buna ilaveten, insanlar para formuna daha fazla güven gösterdiklerinde; beyinleri daha fazla Oksitosin salgılamaktadır. O güven duyma sağduyusundan emin olmak için Oksitosin artışları hesaplanmıştır. Karşılıklı durumlarda biri bir diğerine güven duyduğundan değil; para transferleri alan bir kontrol grubunun katılımcılarını açık şekilde raslantısal olarak gözlemledik. Böyle bir kontrol, paranın kendinin Oksitosin salgılanmasına neden olup olmadığını seçmek için önemliydi. Yüksek düzeylerdeki Oksitosin’li olan deneklerin daha güvenilir olduklarını, bunu da kendilerine güvenen denek 1‘lere daha fazla parayı göndermelerinden keşfettik.
Güven sinyalini almak, insanların kendilerine güvenen yabancılar hakkında pozitif hissettiklerini sağlar gözükmektedir. Deneysel grupta Oksitosin’in kuvvetli salgılanması için olan mümkün evrimsel açıklama; insanların uzun büyüme çağına sahip olmaları ve o doğal seçim-avantajlı uzun zaman içerisinde de çocuklar büyüyüp kendi kendilerini idare edene kadar kuvvetli ilişki kuran insanların olmasıdır. En yakın genetik akrabalarımız şempanzeler, seksüel olarak olgunlaşmaya yedi veya sekiz yaşlarında başlarlar. Halbuki insanlarda bu, bunun kabaca iki katı kadar zamanı alabilir ve uygun şartlar içinde büyümek için o zaman süresince anne-baba tarafından göz kulak olunmaya devam edilmelidir. Bir genç için olan uzatılmış bakımın bağımlı etkisi; insanların bağlılık için kuvvetli eğilime sahip olmaları ve bu sebeple de akrabalığı olmayan arkadaşlara, komşulara veya hayat arkadaşlarına bağlanmaları olabilir. Eğer bu tahmin doğruysa; insanların ev hayvanlarına, yerlere ve hatta arabalarına bağlanmaları da sürpriz değildir.

Güveni Yapay Olarak Arttırmak

Güven Oyunu’yla olan araştırmamız, Oksitosin salgılanmasının sadece güven sinyali alan denek 2’lerde meydana geldiğini göstermiştir. Ayrıca, denek 1 rolünde deneye daha yüksek Oksitosin düzeyleriyle başlayan insanlar, denek 2’lere daha fazla para vermek için diğerlerine güvenmesi daha muhtemel olanlar değildi.Bu gözlem ilk bakışta çelişkili gözükebilir; fakat Oksitosin salgılanmasının yalnızca insanlar diğerleriyle sosyal kontakt kurdukları zaman olduğunu gösteren hayvan çalışmalarıyla tutarlı olmaktadır. Farkı yapan gözüken mutlak düzey değil; Oksitosin düzeylerindeki artıştır. Bu nedenle bir tanesi pozitif sosyal sinyalleri ve etkileşimleri ‘’açık’’ duruma geçiş yapmanın bir çevirisi olarak düşünebilir: Anahtar çalışmaya başladığında, insan beyni, ‘’Bu kişi o erkek veya kadınla etkileşime geçmenin güvenli olduğunu gösterdi,’’ demektedir ve böyle bir tanıma Oksitosin salgılamasıyla bildirilmektedir.
Eğer Oksitosin’i yapay olarak arttırırsak ne olacaktır? Eğer açık-anahtar fikrinde haklıysak; bu manevra denek 1’lerin partnerlerine olan güveni arttıracak ve onların daha fazla parayı yabancılara vermelerine neden olacaktır. Bu konu üzerinde çalışmak için Zürih Üniversitesi’nden Ekonomist Ernst Fehr ve benim tarafımdan yürütülen bir araştırma takımı, burun spreyi olarak formüle edilmiş olan Oksitosin’in bir dozunu ilacın beyine ulaşmasını sağlayarak, 200 erkek yatırımcıya koklattırmış ve plaseboyu içine çekmiş olan kontrol deneklerinin davranışını kendi davranışlarıyla karşılaştırmıştır. Oksitosin’i alanların partnerlerine oranla yüzde 17 daha fazla parayı verdiklerini keşfettik. Daha da etkileyici bir şekilde; iki katı kadar doz alan kontrol denek 1’ler, neredeyse onların bir buçuk katı kadar maksimal güveni göstermişlerdir: Bütün paralarını transfer etmişlerdir. Bu deney, beyindeki Oksitosin artışının bir yabancıyla etkileşim kurarkenki doğal endişemizi azalttığını göstermektedir. Dikkate alınması gerekir ki; Oksitosin verilmiş olan bazı katılımcılar Oksitosin verildiği halde yüksek düzeyde güveni göstermemişlerdir.Görünüşe bakılırsa bazıları için, Oksitosin’deki bir artış yabancılar üzerindeki endişeyi yenmek için yeterli değildir. Deneyimizin insanların zihinlerini, cüzdanlarını boşaltmak için manipüle etmeyle hiçbir alakasının olmadığını açıkça belirteyim; çünkü kesinlikle denekleri iradesiz otomatonlara çevirmemektedir. O; ne satış elemanlarına veya politikacılara Oksitosin’in havanın içerisine spritz (Alkollü İçecek) olabilmesi için fırsat sağlamakta, ne de başkalarını güvenmeye zorlamak için onların yiyecek veya içeceklerine alkol katmaktadır.
Oksitosin bağırsakta parçalanır, öyleyse ağızdan alınan uygulamanın beyinde hiçbir etkisi yoktur. Bundan başka, damar içi veya buruna ait gönderim kolayca farkedilir ve onu havadan buruna çekme beyin seviyelerini hissedilir bir şekilde yükseltmeyecektir (Şirketlerin ‘’şişenin içindekine güvenin’’ iddialarına kanmayın).

Güvensizliğin Kimyası
Bir deneyde bir bayan denek, partnerinden sadece küçük bir miktar para eline geçince üzüldü. Onun reaksiyonu bizi insanlar güvenmediklerinde ne olacağı hakkında düşündürmeye başladı.Beyindeki pek çok önemli sistemler zıt güçler tarafından kontrol edilmektedir.Örneğin yemek yemek, büyük ölçüde beslemeyi ne zaman başlatan ve daha sonra da ne zaman sona erdirmeye sinyal veren hormonlar tarafından hareket etmektedir. Sosyal davranışlar benzer kontrollere sahip olabilir. Oksitosin kişisel etkileşimlerin pozitif yönünü oluşturmaktadır. Birisi size güvenir gözükünce genel anlamıyla iyi hissettirmektedir ve bu takdir sizi karşılık vermeye motive etmektedir.
Daha önce tartıştığımız gibi; memeli annelerin çoluk çocuklarıyla ilgilenmelerine neden olmak için, Oksitosin derin ortabeyin bölgelerinde seks ve yiyecek edinme gibi ödül verme davranışlarıyla Dopamin’in salgılanmasına neden olur. Takip eden araştırmada, karşı çıkmanın veya negatifin güven-oluşturma mekanizmasına olan yönünün kanıtını en azından erkeklerde keşfettik. Erkek denek 2’ler güvenilmez olduklarında (Denek 1’e az miktar bir para gönderdiklerinde), Dihidrotestesteron (DHT) olarak adlandırılan testestoron’un türevinde bir artış deneyimlemişlerdir. Oyunda erkekler ne kadar daha fazla güvenilmez gösterilirlerse; DHT düzeyleri o kadar yüksektir. Bu molekül, yüksek Oktanlı Testesteron olarak düşünülebilir. Erkekleri ergenlik çağı esnasında vücut tüylerinin büyümesi, kasların artması ve ses telinin kalınlaşması gibi isabet alan dramatik değişiklikler, aslında DHT tarafından neden olunmaktadır.Yükselmiş düzeyler sosyal durumları denemedeki fiziksel yüzleşme için olan arzuyu da arttırır. Bulgumuz, erkeklerin rahatsız edilmeye saldırgan cevap verdiklerine işaret etmektedir.
Kadınlar ve erkekler eşit olarak rahatsız edilmekten hoşlanmadıklarını bildirmişlerdir, fakat kadınlar erkeklerin ‘’ateşli’’ fizyolojik tepkilerini göstermemişlerdir. Güvenilmeyen pek çok erkek denek 2’ler partnerlerine hiçbirşey geri döndürmezlerken; pek çok kadın geniş kapsamlı olarak nispeten karşılık vermededir; ne kadar para alakalı olursa olsun, ne kadar gönderildiyse o kadarının eşit kısmını geri iade etme eğiliminde olmuşlardır.
Bu farklılık için olan fizyolojik  temeli oluşturanı henüz tamamen bilmediğimiz için kadınları ‘’donuk’’ tepki verenler olarak düşünürüz.
Bir güvensizlik sinyaline olan saldırgan bir cevap, bizi diğerlerinden daha güvenilir yapabilir. O güvensizliği göstermenin saldırganlığı tahrik ettiğini eğer biliyorsak; bu tepkiyi önlemek için gösterebileceğimizden farklı daha fazla güveni sergilemeliyiz. Güven Oyunu esnasında beyin aktivitesini Fonksiyonel Manyetik Rezonans İmajlama Teknikleri’ni kullanarak ölçmek, yabancı bir insana güvenmenin ödül eğilimimize Dopamin’in orta beyin bölgelerinde bağladığı ve katkıda bulunduğu kuvvetli aktiviteyi ürettiğine işaret etmiştir. Bu sonuç, para alan denek 2’lerin genellikle bir kısmının böyle yapmak ekonomik olarak dezavantaj olsa da; neden denek 1’lere geri vermede eğilimli olduklarını açıklamaya yardımcı olmaktadır. Denek 2’lerin güveni karşılıklı alıp verirken deneyimledikleri pozitif duygular, onlarda psikolojik olarak ödüllenmiş ve gelecekte güvenilir olmak için olan arzuyu güçlendirmektedir. Pek çok insan güvenilir olarak addolunsa da; çalışmalarımızdaki denek 2 ‘lerin bilhassa yüzde 2’si güvenilir değildi. Gönderdikleri paranın hepsini veya neredeyse tamamını sakladılar, fevkalade yüksek Oksitosin düzeyleri sergilediler. Bu sonuç; bu kişilerin yanlış beyin bölgelerinde Oksitosin Reseptörleri’ne, veya  (örneğin, Dopamin salgılamasını ayarlamayan) veya ayarlamayan reseptörlere sahip olmalarındandır. Son söylenen durumda nöronlar, ne kadar yapılırsa yapılsın Oksitosin salgılamasında aslında sağırdırlar. Yüksek derecede güvensizlik, etkileyici bir şekilde duygusuz veya bir diğerinin acı çekmesinden uyarılmış olan sosyopatları andıran kişilik özelliklerini elinde bulundurmaktadır.

Geleceği Kavrama

Bugün laboratuarım, beyindeki Oksitosin aktivitesindeki eksikliklerin dengesiz sosyal etkileşimler tarafından göze çarpan rahatsızlıklarda payı olup olmadığını inceleme üzerine odaklanmaktadır. Örneğin, Otizm çeken insanlar (İçe Kapanma Rahatsızlığı) düşük Oksitosin seviyelerine sahiptirler. Diğerleri tarafından yapılan çalışmalar bu deneklerde peptid’i değiştirmenin sosyal bağlantıda herhangi bir artış oluşturmadığını keşfetmiştir. Bu, Güven Oyunu’ndaki güvenilir olmayanlarda benzer bir şekilde doğrudur. Bu sonuç, Otizm Rahatsızlığı olanların Oksitosin Reseptörü Disfonksiyonu’na (İşlev Bozukluğuna) sahip olabileceklerini ileri sürmektedir. Benzer bir şekilde, Oksitosin Reseptörleri yönünden zengin bölgelerde Beyin Lezyonu (Doku Bozukluğu) olan hastalar, hangi insanların güvenilir gözüktüğüne, hangilerinin güvenilir gözükmediğine karar vermede zorluk yaşarlar. Pek çok nörolojik ve psikiyatrik rahatsızlıklar Şizofreni, Depresyon, Alzheimer Hastalığı, Sosyal Anksiyete (Sosyal Endişe) ve Huntington Rahatsızlığı da dahil; anormal sosyal etkileşimleri içermektedir.
Güvenilir olmayanlarda gördüğümüz bozulmuş Oksitosin sistemi bu hastalıklarda rol oynayabilir. Onların çalışmalarının çok daha iyi bir anlayışı, yeni tedavi metodlarına yönlendirebilir. Bedenin içerisindeki Oksitosin operasyonları gayet dinamik olarak gözükür. Peptid ve seviyeleri dakikadan dakikaya değişen ve bir kimsenin hayat süresini değiştiren diğer hormonlarla etkileşir. Örneğin Östrojen, vücudun dokuları tarafından Oksitosin’in alınımını arttırır, oysa Progesteron bunun zıttını yapar. Böyle etkiler, hem fizyolojik hem de çevresel işaretlerin sosyal olarak etkileşimde olmamız için arzularımızı yönlendirdiğini ileri sürmektedir. Onlar hayat deneyimlerimizin Oksitosin mekanizmasını farklı bir ‘’ayar noktasına’’ ‘’yeniden ayarlanabileceğine’’ ve böylelikle de hayatın gidişatı boyunca güvenin farklı seviyelerine işaret ederler. Güvenli, yetiştiren bir çevreye bağlı olmak; biri bize güvendiğinde daha fazla Oksitosin salgılamamızı harekete geçirir ve o güveni karşılıklı hareket ettirir. Stres, belirsizlik ve yalnızlık, hepsi de güvenme eğiliminin gelişimine karşı çalışmaktadırlar. Çalışmalarımız devam ettikçe, bu basit peptid’in insanlara empatiye sahip olmaları için nasıl izin verdiğini ve etraflarındakilere karşı ve hatta tamamen yabancılara olan güvene nasıl destek olduğunu daha iyi anlayacağız.

OKSİTOSİN VE BEYİN
Çeşitli beyin yapıları (Yeşille Vurgulanmış Olanlar) Oksitosin’in salgılanması ve tepkisiyle ilişkilidir. Bu yapılar üç özelliği paylaşırlar: Oksitosin’in ‘’mesajlarını’’ sinir hücrelerine taşıyan Oksitosin Reseptörlerinin yoğun alanlarına sahiptirler. Duygular ve sosyal davranışı kontrol ederler; insanları iyi hissettiren ve bunun sonucunda da belirli davranışları ödüllendiren, sağlamlaştıran Ortabeyin Dopamin salgılanmasını ayarlar. Oksitosin’in güven-bağlantılı etkileri beyindeki aktivitesinde akışı yavaşlatsa da; başka yerdeki kimyasal da aynı şekilde davranır. Bazı beyin hücreleri onu kan dolaşımının içerisine aralarında rahmin de olduğu çeşitli organları etkilemek için gizler. (Sol Alt Köşedeki Detay)

Yazan: Paul J.Zak  (Scientific American Dergisi, Haziran 2008 Sayısı, Sayfalar 88-95)

Çeviren: Esin Tezer

esintezer@gmail.com

03.Haziran.2008 // Çeviren : Esin tezer

Şekil 1: Süperiletken üzerindeki mıknatısın Manyetik Levitasyonu (Havaya Yükselmesi). Yıldızların yaratıldığı plazmanın iletkenlik durumu çok yüksektir ve süperiletkene yakındır. Yıldızlar süperiletkenin ve mıknatısın çiftleri olarak hayal edilebilirlerdi. Bu, galaktik diskteki ve yıldızların hareketindeki kaymanın birbiriyle nasıl bağıntılı olduğunu, yıldızlar plazmasında ısıya dönüşen ve yıldızları parlatan elektrik akımlarını açıklamaktadır. Bu, yıldızlar ve galaksiler arasındaki ‘geritepkiyi ‘ de açıklamaktadır.

Şekil 2: Eğer bir süperiletkeni alırsanız ve üstüne bir mıknatıs yerleştirirseniz, mıknatıs süperiletkenin üstünde, etrafında dolaşıp duracaktır. Mıknatıs etrafta dolaşıp dururken süperiletkene bir string bağladığınızı ve süperiletkeni masanın üzerinde sürüklediğinizi farzedin. Mıknatıs süperiletkenin yukarısının etrafında dolaşıp durmakta kalacak ve süperiletkeni takip edecektir.Bu, yıldızların galaktik diskten kaymaya direndiklerini ve o direncin yıldızlardaki indüksiyon akımlarını oluşturduğunu ve onları ısıttığını ispat etmektedir.

Süperiletken Ve Yıldızların Mıknatıs Modeli

Bir yıldızın düşük dirençle plazmadan oluştuğunu ve manyetik çift kutbun manyetik alanına sahip olduğunu bilmek; Güneşin ve yıldızların modelini ileri sürmektedir. Bu modele göre, bir yıldız süperiletkenin ve Şekil 3’deki bir mıknatısın birleştirilmiş özelliklerine sahiptir. Böylece yıldızlar Meissner Etkisi’ndeki mıknatıs ve süperiletkene benzer bir şekilde davranacaklardır. Bir yıldız yakınındaki bir yıldızın hareketine karşı olacaktır. Örneğin birinci yıldız ikinci yıldıza doğru ilerlediğinde, ilk yıldızın manyetik alanı ikinci yıldızda akımlara neden olacaktır. Lenz Kanunu’na göre bu akımlar manyetik alanlara neden olacak ve ilk yıldızın hareketine direnen ikinci yıldızda manyetik alanlar oluşturacaktır. Harekete olan direnç, bir yıldız bir diğerine bağıntılı (rölatif) olarak hareket ettiğinde meydana gelecektir
Şekil 3: Bir yıldız, bir süperiletkenin ve mıknatısın kombinasyonu olarak tarif edilebilir. Süperiletken, plazmanın yüksek iletkenlik durumunun bir sonucudur ve mıknatıs da yıldız manyetik alanının bir sonucudur. Yıldız manyetik alanı, galaksiden gelen yıldızı mıknatıslayan manyetik alanlarla ve Güneşin içinde indüklenmiş akımlar tarafından oluşturulan iç manyetik alanların bir kombinasyonudur. Süperiletkenin ve mıknatısın kombinasyonu, yıldızları birbirlerinden geri iter ve birbirleri arasındaki çarpışmayı ortadan kaldırır. Galaksiler pek çok yıldızı içine aldıklarından onlar mıknatısın ve süperiletkenin bir kombinasyonu olarak tarif edilebilirler.

Harekete olan geritepki ve dayanıklılık gücü Güneş gibi olan ana, art arda sıralananlar arasında neden çarpışmalar olmadığını açıklayabilir. Galakside yüzlerce milyar yıldız olmasına rağmen; ana art arda sıralanan yıldızlar asla çarpışmazlar. Nötron Yıldızlar gibi olan diğer yıldızlar ve Beyaz Cüce çarpışabilir, çünkü onlar plazmadan oluşmamıştır ve süperiletkenin özelliğine sahip değildir. Nötron Yıldızlar sadece mıknatıs olarak hayal edilebilirler. Dolayısıyla nötron yıldız Güneş gibi olan ana art arda sıralanan yıldızları geri itecektir. Bununla birlikte iki nötron yıldızı birbirbirlerine sokulduklarında, birbirlerini geri itemezler, çünkü sürükleyen bir süperiletken yoktur.

Yerçekimleri yalnızca onları birbirine çekmekle kalmaz; manyetik alanları da sıraya dizilir ve çekme gücü katılır. Bir nötron yıldızının kuzey kutbu sokulur ve ikinci nötron yıldızının güney kutbunu çeker. Evrendeki ani Gama Işını Patlamaları’nın gözlemlerinin nötron yıldızlarının büyük çaptaki çarpışmalarından ortaya çıktığı bilinmektedir. Ayrıca Beyaz Cüceler çarpışmak için meyillidirler. Beyaz Cüceler hem plazma hem de manyetik alanlara sahip değillerdir. Süpernova patlamalarının bazıları Beyaz Cücelerle bağlantılıdır. Nötron Yıldızları ve Beyaz Cüceler bir yıldıza kolayca yaklaşabildiklerine göre; pek çok ikili yıldızlar (örneğin Sirius) Beyaz Cüceler veya Nötron Yıldızını kapsar. Buna bir şekilde bakmanın yolu, yıldızları iki kategoriye ayırmaktır. Bir tanesi Beyaz Cüceler gibidir ve yalnızca yerçekimsel alanlardan ve Genel İzafiyet’ten etkilenmektedir. İkincisi ise, hem manyetik alanlardan hem de yerçekimsel alanlardan etkilenmektedir.
İçlerindeki yıldızlara benzer olan galaksiler mıknatıs ve süperiletkenin kombinasyonu olarak da tarif edilebilirler. Galaksiyi mıknatıs ve süperiletken kombinasyonu olarak görmek; evrenin genişlemesi ve hızlanmasına yönlendirerek galaksiler arasındaki ‘geritepki’ yi de kolayca açıklayabilir. Bu model galaksiler arasındaki çarpışmaların nadir olduğu anlamına da gelebilir. Ana sıradaki yıldızlar arasındaki çarpışmanın nadirliği, galaksiler arasındaki çarpışmanın enderliğinin açık bir işaretidir. Birbirleriyle etkileşen gözlemlenen pek çok galaksi aslında bir galaksinin bir diğerinden oluşumudur veya bir başka deyişle, daha büyük bir galaksiden daha küçük uydu galaksiye üremesidir.
Şekil 2’nin deneyinde süperiletkenin yalnızca mıknatısı geri itmekle kalmayıp; süperiletkene izafi olan mıknatısın herhangi bir hareketine de direnç göstereceği gösterilmiştir. Şekil 3’de gösterildiği gibi, yıldızlar süperiletken ve mıknatısın kombinasyonu olarak tarif edilebilirler. Bu da Şekil 4’de gösterilen, süperiletken maddesinin ve mıknatıslarının halkalarını veya katmanlarını kapsayan galaktik disk modeline yolaçabilir. Böyle bir modeldeki süperiletken onunla herhangi bir bağı olan mıknatısların herhangi bir hareketine karşı direnç gösterecektir. Mıknatıslar süperiletkenle bağlantılı olarak taşındıklarında, indüksiyon akımları süperiletkende akıp gidecek; Lenz Kanununa göre mıknatısların manyetk alanlarına direnen ve geri iten manyetik alanları yaratacaktır. Bu; yıldızların herhangi bir hareketinin direneceği, galaktik diskin değişmez modeline işaret etmektedir. Eğer şekil 4’deki modele göre galaktik diskin rotasyon eğimini çizersek, bütün yıldızların aynı açılı hıza sahip oldukları Şekil 5’de gösterilen düz çizgiyi elde edeceğiz. Oysa Şekil 6’da gösterilen gözlemlenmiş rotasyon eğimi, galaktik merkezden uzak olan yıldızların süratinin açısalının galaktik merkezin yakınındaki yıldızlardan daha küçük olduğuna işaret etmektedir. Bu da süperiletkenlere ve oluşturulan indüksiyon akımlarına izafi olan mıknatısların hareketinin olduğu manasına gelmektedir. Çünkü yıldızlar plazması, akımların sıcaklığı oluşturmaları için mükemmel bir süperiletken değildir.

Şekil 4: Bir yıldız, süperiletken ve mıknatısın bir çifti olarak hayal edilebilir. Bir yıldız ikinci bir yıldıza karşı hareket ettiğinde Lenz Kanunu’na göre ikinci yıldız birinci yıldızı geri itecek ve harekete engel olacaktır. Faraday Kanunu’na göre birinci yıldızın manyetik alanları ikinci yıldızda elektro-hareket ettirici güçler ve akımlara neden olacaktır ve bu akımlar ilk yıldızı geri iten manyetik alanları yaratır. Bu da yıldızların galaktik diskteki izafi harekete direnecekleri manasına gelmektedir. Bu da bu şekilde gösterilen galaktik diskin sabit modeline ve Şekil 5’de gösterilen rotasyon eğrisine neden olmaktadır. Galaksilerin asıl düz rotasyon eğrisi yıldızların birbirleriyle bağlantılı olarak hareket ettikleri anlamına gelmektedir. Bu, yıldızlara yakıt veren indüksiyon akımlarını ve ısıyı oluşturmaktadır.

Şekil 5: Şekil 4’de gösterilen süperiletken ve mıknatıs modeline göre yıldızlar. Yıldızlar galaktik diskte kaymaya karşı dayanacaklardır. Böylece galaktik merkezden yıldız uzaklığı ve rotasyonal hız arasındaki ilişki bu grafikte de gösterildiği gibi düz bir çizgi olmalıdır. Bu lineer ilişkiden galaksilerin gözlemlenebilir rotasyon eğiminin deviasyonu, mühim bir kaymanın oluştuğunu göstermektedir. Kayma büyük miktardaki ısının yıldızlarda üretildiğine işaret etmektedir.

Şekil 6: Galaksinin rotasyon eğrisi. Galaktik diskteki yıldızların hızı Kepler Kanunu’na uymalı ve galaktik merkezin uzaklığının karesine ters bir sürate sahip olmalıdır. Esas ölçümler rotasyon eğrisinin neredeyse düz olduğunu bulmaktadır. Şekil 7’de gösterildiği gibi bu; galaktik diskin süratini arttıran, rotasyon yapan manyetik alanlarla açıklanabilir. O ayrıca galaktik diskte kaymaya direnen yıldızların mıknatıs modeliyle birleştirilen süperiletkenle de açıklanabilir.

Galaktik diskte hareket ve kayma olduğunun gerçeği, Şekil 7’deki ikinci galaksi modeline yönlendirir. Bu modele göre, galaktik disk, daireler arasında hava boşluğuyla aynı eksenler üzerindeki rotasyon yapabilen birçok eşmerkezli dairelerden oluşmuştur. Her bir daire gizli bir demirden katmanı kapsar ve mıknatıslardan olan dıştaki katmanı ihtiva eder. Modeldeki galaktik merkez de mıknatısları içermektedir. Galaktik merkezin rotasyonu, galaktik merkezdeki mıknatısları ekseni çevresinde döndürür ve ekseni çevresinde dönen manyetik alanları yaratır. Bu ekseni çevresinde dönen manyetik alanlar, ilk dairenin çelik katmanındaki hava boşluğu aracılığıyla akıma neden olurlar. Lenz Kanunu’na göre, indüklenen akımlar galaktik merkezin manyetik alanlarına engel olan manyetik alanları oluşturacak ve ilk daireye güç uygulayacaktır.İlk halka mıknatısları katmanı, ikinci halkanın çelik katmanındaki akımları indükleyecek ve ikinci halkayı ekseni çevresinde döndürecektir, vs. Bu şekilde bütün halkalar aynı yönde ekseni çevresinde, fakat farklı açısal süratlerde döneceklerdir. İçsel halka daha yüksek açısal sürate sahip olacak ve en dıştaki ise daha ufak açısal sürate sahip olacaktır. Sürat farklılığı veya kayma, mıknatısların manyetik alanlarının çelik katmanları geçtiği ve ısı oluşturduğu manasına gelmektedir.

Şekil 7: Galaktik disk, çelik daireler ve mıknatıslar katmanları olarak hayal edilebilir. Modeldeki galaktik merkez, dönen manyetik alanlar oluşturarak dönen mıknatısları içermektedir. Lenz Kanunu’na göre, bu manyetik alanlar ikinci dairenin çelik katmanını ekseni çevresinde döndürmektedir. İkinci dairenin dıştaki mıknatısları üçüncü daire ve v.s yi ekseni çevresinde döndürmektedir. Merkezden olan daire uzaklığının ve daire hızının bağlantısı Şekil 5’deki grafiğe benzer olmalıdır, daha sonra herbir daire açısal sürati onun iç dairesiyle aynı olmalıdır. Eğer bir daire aynı açısal süratle değilse, açısal sürati iç daireden daha yavaşsa (galaksi rotasyon eğrisinde olduğu gibi) bir kayma oluşturulmuştur ve iç dairenin mıknatısları dış dairenin çeliğini ısıtır. Bir egzersizde bir manyetik bisiklet çelik tekerleğin rotasyonunu bozmak için mıknatısların yakınında dönmektedir. Egzersizden sonra çelik tekerlekten ısının geldiğini hissedebilirsiniz.

Şekil 4,7’deki modellere göre bu, gözlemlenen düz rotasyon eğrisi ve onun galaksinin beklenen rotasyon eğrisinden deviasyonu (sapması) açıklanabilir. Galaktik merkezde ve galaktik diskte dönen ‘manyetik alanlar güçleri’, açısal süratlerini arttırmak için yıldızlar üzerinde çaba sarfetmektedirler.

Şekil 10’da galaktik merkezden doğan manyetik alanların alternatif modeli vardır. Şekil 7’de galaktik merkez, rulo eksenine paralel yerleştirilen kuzey ve güney mıknatıs kutuplarının çizgilerinin ekseni olarak tarif edilmiştir. Bu yerleştirme, dönen galaktik merkezin galaktik diskinin indüksiyonla ısıtılmasına imkan sağlayacak ve düz rotasyon eğrisi tarafından gözlemlenen yıldızların açısal süratini arttıracaktır. Oysa Şekil 10’da olduğu gibi galaktik merkez, çeşitli manyetik ikiz kutupları olarak tanımlanabilir. Bu galaktik merkezde sanki bir tane daha Kara Delik varmış gibi veya kara deliklerin ve nötron yıldızlarının kombinasyonu varmış gibi oluşturulabilir. Kara Deliklerin ve Nötron Yıldızlarının Birikme Diskleri Şekil 10’da gösterildiği gibi, birbirleriyle zıt yönlerde sıraya koyulacak olan manyetik ikizkutuplarını oluşturacaktır. Bu düzenlemeyle indüksiyon ısıtması ve galaktik diskin artan rotasyon hızı mümkün olacaktır.

Şekil 10: Galaktik merkez tarafından oluşturulan manyetik alanlar bu modelden anlaşılabilir. Galaktik merkez kara delik ve nötron yıldızı büyüme diskleri tarafından yaratılan çeşitli manyetik ikiz kutupları içermektedir. Bu manyetik ikiz kutuplar galaktik merkezle eksen çevresinde dönerler ve yıldızları ısıtan ve onların rotasyonel hızlarını arttıran galaktik diske değişen manyetik alanları gönderirler.

Enerjiyi galaktik merkezden galaktik diske transfer eden indüksiyon, galaktik diskte manyetik alanı gerektirmemektedir. İndüksiyon ‘’İndüklenmiş Elektrik Alanları’’ olarak adlandırılan tarafından yapılabilir. İspatlamak için uzun bir selenoid alabiliriz ve o selenoidin çapından üç kat daha geniş bir bakır daireyi içerisine yerleştirebiliriz. Eğer selenoiddeki değişen akımı geçebilirsek, o değişen bir manyetik cereyan akımı oluşturacaktır. Cereyan akımı daire akımına neden olacaktır. Daire manyetik alanda değildir. Böylece, dairedeki akımın dairenin içerisindeki yüklü parçacıklar üzerindeki manyetik alanın etkilemesinden olduğunu söyleyemeyiz. Bu nedenle, dairedeki ‘’İndüklenmiş Elektrik Alanına’’ selenoiddeki değişen manyetik cereyan akımının neden olduğu söylenerek açıklanmıştır.

İndüklenmiş elektrik alanı Faraday’ın Kanunu’nun modifikasyonuyla belirtilebilir:

Benzer bir şekilde, galaktik disk manyetik alanda olmasa bile indüksiyonun mümkün olduğunu söyleyebiliriz. Galaktik diske dik doğrultuda olan galaktik merkezdeki değişen manyetik cereyan akımı indüklenmiş elektrik alanları tarafından yıldızlardaki akımları indükleyebilir.

Elektrik İndüksiyon Motoruna Olan Benzerlik

Şekil 7’nin modeli operasyondaki bir indüksiyon elektrik motoruna benzerlik göstermektedir.Şekil 7’nin galaktik merkezi böyle bir indüksiyon elektrik motorunun statörüne ve galaktik disk de rotora benzerlik gösterir. İndüksiyon motorunun statörü ekseni çevresinde dönen manyetik alanı üretir. Akımlar statör manyetik alanlarını çeken ve rotoru döndüren manyetik alanları yaratırlar.Rotordaki akımlar galaktik diskteki yıldızları ısıtan akımlarla kıyas edilebilir. Şekil 8 rotor hızının bir fonksiyonu olan rotor akımlarının grafiğini göstermektedir. X eksenindeki grafikteki rotor hızı rotor açısal süratinin yüzdesinin ve statör manyetik alanlar açısal süratinin bir farklılığıdır. Grafik rotor hızı, statör hızıyla tamamıyla aynı olduğunda rotorda hiçbir akımın indüklenmediğini göstermektedir. Bu durum Şekil 5 ‘deki galaksinin rotasyon eğrisiyle karşılaştırılabilir. Böyle bir rotasyon eğrisiyle hiçbir akımın yıldızların içerisine akması beklenmez.

Şekil 8’deki rotor hızı azaldığında ve statör ve rotor arasındaki kayma arttığında, daha fazla manyetik alan sahaları rotorla kesişir ve daha fazla akım indüklenir. Bu Şekil 6’daki gözlemlenmiş rotasyon eğrisi, şekil 7’nin modelindeki galaktik diskte bir kayma olanın ispatıyla karşılaştırılabilir. Rotordaki akımlar mekaniksel işi rotor ekseni aracılığıyla aktarabilen tork’u (torsiyon momenti’ni) üretirler. Bu tork, beklenilen rotasyon eğrisinden galaksilerin rotasyon eğrisinin deviasyonunu açıklayabilir. Galaktik merkez yıldızların hızlarını arttırmak için bu torku galaktik disk üzerinde uygular. Eğer bir indüksiyon motorunu fan motoru gibi alırsanız ve fanı bloke ederseniz, motor çok çabuk ısınacaktır; çünkü rotor akımları çok yüksektir. Bu galaktik disk kaymasından yıldızlarda üretilen ısıyı kanıtlayabilir. Özet olarak galaktik diskteki kayma; yıldızları diğer yıldızlardan gelen manyetik alanlarla karşılaştırmaktadır. Bu, yıldızların hızlarını arttıran ve ısıyı oluşturan tork’a da uygulanabilir.

Şekil 8: Bir elektrik indüksiyon motorunun rotor hızının fonksiyonu. Rotor yavaşladıkça, statörün dönen manyetik alanı rotoru daha hızlı geçer ve rotor akımları artar. Galaktik merkez statörle karşılaştırılabilir ve galaktik disk de rotorla karşılaştırılabilir. Şekil 6’daki galaksinin düz rotasyon eğrisi; galaktik diskteki kaymanın yıldızlarda indüksiyon akımlarını yönlendirip, oluşturduğunu açıkça belirtmektedir.

Galaktik diskte değişen manyetik alanları oluşturan iki unsur vardır. Bir tanesi galaktik merkezden dönen manyetik alanlardır. İkincisi ise galaktik diskteki kaymadır. Galaktik merkezden gelen manyetik alanlar enerjiyi galaktik diske ulaştırırlar ve tork’u galaktik diskin hızını arttırmak için uygularlar. Galaktik disk galaktik merkezden gelen tork’u ve enerjiyi galaktik diskin dıştaki kısımlarına taşır. Enerji üretimi ve değişen manyetik alanlar, Kara Delik Birikme Diski’nin kütleyi enerjiye çevirdiği galaktik merkezdedir.

Kayma, Şekil 4’deki galaktik diskin değişmez davranışını destekler ve galaktik diskin iç ve dış kısımlarındaki yıldız hızını etkiler. Galaktik merkezin yakınındaki tork, galaktik merkezden ve geriye doğru, kaymadan ise ileri doğrudur. Kaymanın neden geriye doğru çektiği Şekil 7’deki modelde torkun dış dairesinin iç dairesi üzerinde kullanılmasıyla gösterilebilir. Dış bölümlerdeki galaktik diskin yıldızlardaki tork’u kayma vasıtasıyla ileri doğrudur.

Şekil 9: Galaktik merkezden gelen değişen manyetik alanlar, galaktik diskte manyetik alanlar türbülanslarını oluştururlar. Bu türbülansların her biri başlangıç milyonuna sebep olan olan manyetik bir devredir. Manyetik devrenin bir parçası olan şekilde, yakındaki yıldızlarda geçen manyetik cereyan akımı gösterilmiştir. O değişen manyetik alanlar güneş güneşsel devirini oluştururlar ve bir güneşsel devirden ötekine güneş manyetik kutuplaşmasını değiştirirler. O değişen manyetik alanlar yıldızları ısıtırlar.Sağladıkları enerjinin bir miktarı kütleye dönüştürülmüştür ve bir kısmı da elektromanyetik radyasyon veya parlaklığa dönüştürülmüştür.

Manyetik İndüksiyon (Endüksiyon) Devresi

Galaktik merkez, galaktik diske gönderilen değişen manyetik alanları akım ve yıldızlardaki ısıyı indüklemek için oluşturur. Değişen manyetik alanlar büyük bir çelik kümesinden veya bakır eğimin arasından geçerlerken akımlar oluşturulmuştur ve metal ısınır. O eğimler doğada genellikle düzensizdirler. Galaktik disk hakkında konuştuğumuz zaman; eğim devreleri hakkında konuşamayız çünkü yıldızlar arasındaki uzay, elektriği iletmemektedir. Oysa galaktik diskteki manyetik alanlar manyetik alanların ve manyetik devrenin eğimlerini oluşturabilirler. Yıldızların büyüklükte ve türde farklı olduklarını hesaba katın ve aralarındaki uzaklık sabit değildir. Manyetik alanların çok karmaşık modellerde dağıldıklarını hayal edebiliriz. Böylece galaktik merkezin enerjiyi galaktik diskin uzak kısımlarına uzak olan manyetik alanlara erişerek değil; manyetik eğimler aracılığıyla ulaştırdığını tahmin edebiliriz. Böyle manyetik eğim devresi, milyonlarca yıldızın etrafını kuşatabilir. Şekil 9 ‘da manyetik devrenin kısmı gösterilmiştir. Manyetik alan sahaları yoğunlaşmıştır ve plazmanın manyetik geçirgenliği sonucunda yıldızların arasından geçerler. O manyetik alanlar güneş manyetik alanının çiftkutup modelini oluştururlar. Şekil 9’da yıldızlar tarafından manyetik alanların yoğunlaşması yıldızların sol ve sağ yakınındaki manyetik alanı azaltır. Bu manyetik gölgeleme güneşle ilgili gezegenlerdeki ve dünyadaki manyetik alanları azaltır. Ulysses insansız uzay roketi güneş kutuplarının üzerisine gönderilmiş ve kutupların üstündeki yüksek yükseltideki güçlü manyetik alanları bulmuştur. Yüksek yükselti ve o manyetik alanların gücü; Güneşin, güneşi geçen ve pek çok yıldızı kuşatan geniş manyetik devrenin bir parçası olduğuna işarettir.

Dünya Üzerindeki Ve Güneşle İlgili Gezegenler Üzerindeki Etki

Güneşe ait gezegenler ısı veya enerji fazlalığına sahiptir. Gerektirdiği gibi güneş radyasyonundan daha sıcaktırlar. Güneşe ait gezegenlerin ısı fazlalığı, dünya galaktik merkezden değişen manyetik alanlar tarafından açıklanabilir. Dünya ısı fazlalığı dünyadaki ağır elementlerin Nükleer Fisyon (Nükleer Parçalanma) tarafından yayılmış ısısı ile açıklanabilir. Oysaki, dünya içerisindeki ağır elementlerin miktarı bilinmemektedir. Nükleer ısıtmanın dünya içinin ısısının yalnızca az bir miktar yüzdesini üretebilmektedir, geri kalanı ise galaktik merkezden manyetik alanlar tarafından oluşturulan olabilir. Dünya içindeki çeliğin yüksek geçirgenliği manyetik alanların yoğunlaşmasına ve daha fazla ısının meydana getirilmesine yardımcı olur. Dünyanın manyetik alanlar tarafından ısıtılmasının güçlü bir kanıtı Tektonik Plakalar’dır. Tektonik Plakalar’ın hareketi Konveksiyon (Yayınım) Modeli tarafından açık bir biçimde açıklanamaz. Dünya Tektonik Plakalar hareketi galaktik merkezden gelen manyetik alanların neden olduğu Manyeto HidroDinamik Fenomeni’dir (MHD). Dıştaki güneşe ait gezegenlerdeki kuvvetli rüzgarlar da galaktik merkezden gelen manyetik alanlar tarafından sebep olunan Manyeto HidroDinamik Fenomeni’dir.

Manyetik alanlar bir yıldızın, gezegen veya ayın eliptik yörüngesini dairesel yörüngeye değiştirecektir. Örneğin çekirdeği elektriksel olarak geçirgen ve kayda değer manyetik alana sahip bir gezegeni çevreleyen eliptik yörüngeli bir ayda, Lenz Kanunu’na göre ay ve gezegen arasındaki uzaklığın herhangi bir değişikliğine direnecek indüklenmiş akımlar ve elektromotif güçler olacaktır. Lenz Kanunu’na göre eğer ay uzaklığını gezegenlerden arttırırsa o gezegene daha kuvvetli bir biçimde çekilecektir, eğer o gezegene daha yakınlaşırsa gezegen tarafından geri itilecektir.Manyetik güçler bu yolla eliptik yörüngesini dairesel yörüngeye değiştirecek ve ayın ısıtmak için olan kinetik enerjisinin bir kısmını süreçte dönüştürecektir.

Güneşe Ait Devre

Güneşe ait devrenin aktivitesi 1750 yılı civarından itibaren güneş lekelerinin sayısı sayılarak gözlemlenmektedir. Güneşe ait devre güneş lekelerinin sayılarının maksimuma ulaştığı her 11 yılda bir tekrar eder. Güneş lekelerinin meydana gelmesi, güneş yüzeyindeki güçlü manyetik alanlar beraberinde olmaktadır. Güneş, dünya gibi manyetik ikizkutuptur fakat güneş çiftkutup kutuplaşması güneşe ait devirle değişmektedir ve her 11 yılda bir farklı manyetik kutuplaşmaya sahiptir.

Şimdiki güneşe ait modele göre yanlış bir şekilde güneşe ait devirin ve manyetik kutuplaşmanın içsel olarak güneşin kendi tarafından neden olunduğuna inanılmaktadır. Oysa bu doğru değildir. Güneşe ait devirin kaynağı ve manyetik kutuplaşmanın değişmesi, galaktik merkezde oluşturulan manyetik alanların indüklenmesidir. Galaktik merkezin güneşe ve diğer yıldızlara güç ve enerji gönderdiği mekanizma değişen manyetik alanlara dayanmaktadır. Güneşe ait devir ve güneşteki değişen manyetik kutuplaşma galaktik merkez manyetik alanlar güç yayımının göstergesidir. Galaktik merkez her 11 yılda bir güneşin kutuplaşmasını değiştirecek güce sahip değişen manyetik alanları güneşe uygular. O manyetik alanlar güneşi ısıtan güneş plazmasındaki elektrik akımlarını indüklerler. Şekil 11 galaktik merkez manyetik alanları ve güneş manyetik alanları arasındaki etkileşmeyi göstermektedir. Bu şekilde galaktik manyetik alanlar mıknatıslar tarafından temsil edilmektedir. Oysa Şekil 9 ise o manyetik alanlar güneşin uzak-aşağısından ve yukarısından gelmektedirler. Şekil 7’de de gösterildiği gibi, o manyetik alanlar galaktik disk rotasyonunun yönünde, fakat daha hızlı dönerler. Şekil 11(a) da olduğu gibi galaktik merkez manyetik alanının en üst sınırı güneşe yaklaştığında; Lenz Kanunu’na göre Güneş, manyetik alanın artışına ve galaktik merkez manyetik alanına karşı çıkan iç manyetik alana direnmektedir. Şekil 11 (b) de gösterildiği gibi, galaktik merkez manyetik alanı tepe noktası güneşten geri çekildiğinde; Güneş, manyetik alandaki azalmaya direnir ve galaktik merkez manyetik alanını çekmek için manyetik kutuplaşmayı çevirir. Bu davranış, galaktik merkez manyetik alanı ve güneş manyetik alanı arasındaki evre farklılığını anlatmaktadır.Güneş manyetik alanı galaktik merkez manyetik alanı tarafından oluşturulmuştur fakat onun evresi galaktik disk manyetik alanının önündedir.

Şekil 11: Güneşe ait devir galaktik merkez manyetik alanları tarafından oluşturulmuştur. Burada sarı daire içinde gösterilen güneş değişmeyendir ve sola doğru taşınarak güneşi geçen mıknatıs olarak temsil edilen galaktik manyetik alanlardır. Burada mıknatıs olarak tarif edilen manyetik alanlar aslında güneşin uzak aşağısına ve yukarısına gelmektedirler. (a) Manyetik tepe noktası güneşe yaklaşıyor. Lenz Kanunu’na göre, Güneş yaklaşan alanla karşı çıkan alanları aynı kutuplaşmayla oluşturacaktır. (b)Manyetik tepe noktası güneşi geçmiştir ve güneş manyetik alan kutuplaşmasını Lenz kanununa göre galaktik manyetik alanının azalmasına karşı koyan manyetik alanı oluşturmak için çevirir. Galaktik merkez manyetik alanı güneş manyetik alanında indüklenmiştir ve galaktik merkez manyetik alanı ve güneş manyetik alanı faz dışıdır.Güneşe ait sistem galaktik diske 60 derece eğimlidir, böylece bu şekil basitleştirilmiştir.

Şekil 11’de gösterildiği gibi galaktik merkez manyetik alanlarının bu hareketi, dönen galaktik merkezin galaktik diskinin indüksiyon tarafından ısıtmasına imkan sağlayacak ve aynı zamanda da düz rotasyon eğrisi tarafından gözlemlendiği gibi yıldızların açısal süratlerini arttıracaktır.

Şekil 4,7’deki modellerden gözlemlenmiş rotasyon eğrisi ve galaktik diskteki yıldızın açısal süratinin Şekil 6’da gösterildiği gibi beklenen açısal süratin üzerinde olduğu açıktır. Oysa yıldızların açısal hızı arttığında merkezkaç gücüyle neden galaktik merkezden uzaklaştıkları açık değildir. Bunun için olan açıklama galaktik diskteki manyetik alanların yıldızları mıknatısladıkları ve onların birbirlerini manyetik olarak çekmeleridir. Mıknatıslanan objelerin birbirini çektiğini ispatlamak için Şekil 12’de gösterilen basit bir deneyi kullanabiliriz. İki kaldıraçla bağlantılı olan iki çelik küre iki menteşe üzerinde asılıdır. Menteşeler yalnızca topların birbirlerine doğru hareket etmelerine izin verir, mıknatısa doğru değil. Mıknatıs toplara yakın olduğu zaman, toplar aracılığıyla manyetik alanı geçer. Manyetik alan geçici olarak kendine doğru çevirerek ve onların birbirlerini çekmelerine neden olarak topları mıknatıslar. Bu fenomeni kullanan sıradan bir aygıt Şekil 13’de gösterildiği gibi, gücün şalteridir. Güç şalteri bir mıknatısı yakınına getirdiğiniz zaman bağlantılarını kapatır veya selenoidden olan manyetik alanları getirir. Güç merkezinde iki Feromanyetik (Demir-Mıknatıssal) bağlantılar veya akımlar vardır. Mıknatıslandıklarında elektrik akımları bağlantılar arasından akabilene kadar birbirlerini çekerler. Dışardan uygulanan manyetik alanların yönü veya kutuplaşması önemli değildir ve herbir yönde bağlantılar mıknatıslanacak ve kapanacaktır. Güç şalteri genellikle alarm sistemlerinde yakınlık dedektörü olarak kullanılmaktadır; örneğin bir pencereye bir mıknatıs koydunuz. Çerçeve üzerinde bir akım şalteriyle açılan bir pencere devreyi açacak ve alarmı iletime geçirecektir.

Şekil 12: Manyetik alanın altındaki objelerin manyetik çekimini ispatlamak için olan basit bir deney. Şekil, iki kaldıraçta asılı olan iki çelik topu göstermektedir. Kaldıraçların öteki tarafında topların birbirlerine yaklaşmalarına yardımcı olan, fakat mıktanısa doğru hareket ettirmeyen menteşeler vardır. Mıknatıs toplara yakın olduğunda, o manyetik alanı toplar aracılığıyla geçer. Manyetik alan topları geçici olarak mıknatısa doğru döndürerek ve onların birbirlerini çekmelerine neden olarak mıknatıslar.

Şekil 13: Akım anahtarı bir manyetik alanı iki feromanyetik materyalin yakınına yerleştirdiğinizde bir örnektir.Anahtarın elektrik kontaktları merkezdedir.Bir mıknatısı kontaktların yakınına getirirseniz, birbirlerini çekerler ve bir devreyi kapatırlar. Bu, galaktik diskteki manyetik alanların yıldızların birbirlerini çekmelerine ve galaksi rotasyon eğrisindeki yıldızların yüksek hızlarını devam ettirmeye yardım etmesini ispatlamaktadır.

Diğer basit bir deney, ince plastik bir dairede iki civatanın veya vidanın aralarında az bir uzaklığı koruyarak yerleştirilmesiyle yapılabilir. Dairenin altına vidaların yakınında bir bar mıknatısı yerleştirdiğinizde manyetize olacak ve birbirlerini çekeceklerdir. Hâlâ bilinen bir diğer deney ise çelik tozunun dairede ve bar mıknatısın altında olduğu deneydir.Eğer yakından izleyecek olursanız, toz tanesinin aslında manyetik alanın yönünde küçük yoğun çelik damarları oluşturuncaya kadar birbirini etkilediğini göreceksiniz. Damarlar toz parçacıklarının birbirlerine olan çekimlerinden dolayı yaratılmıştır.

Güneş Enerjisi Dengesi

Şekil 11’de gösterildiği gibi, Güneş galaktik merkezden gelen değişen manyetik alanlarla ısıtılmaktadır. Güneş yüksek manyetik geçirgenliği, galaktik merkezden gelen manyetik akımın kümelenmesine yardımcı olur ve galaktik merkez manyetik alanlarından gelen enerjinin emilmesini maksimuma çıkarır. Değişen manyetik alanlar elektro-motor kuvvetine ve güneşteki elektrik akımlarına neden olurlar.Bu akımlar güneş plazması aracılığıyla geçerler ve I²R’ye göre ısıtırlar. Isı enerjisi parçacıkların kinetik enerjisini ve güneş çekirdeğindeki sürati arttırır. Parçacığın yüksek sürati yeni parçacık ve yeni kütle oluşturan yüksek çarpmalı çarpışmaya yönlendirir. Bu, E=MC².ye göre enerjinin kütleye dönüşümüdür. Güneş çekirdeğindeki parçacığın kinetik enerjisi, çarpışan parçacıkların izafi süratlerindeki kinetik enerji; yeni oluşturulan parçacıkların artan kütlesinden daha yüksek olduğu zaman kütleye dönüştürülür. Güneş çekirdeğindeki sıcaklık enerjisi kütleye dönüştürüldüğüne göre, sıcaklık enerjisi düşmektedir ve belli bir düzeyin altında güneş çekirdeğindeki dereceyi limitleyen serinletici etki bulunmaktadır.

Şekil 14: Güneş enerjisi dengesi. Enerji, galaktik merkez tarafından oluşturulan manyetik alanlardan Güneşe geçer. Manyetik alanlar güneşin içerisindeki elektrik akımlarını oluştururlar. Akımlar ısıyı oluşturur, ve güneş çekirdeğindeki ısı, parçacığın yüksek enerji çarpışmasıyla kütleye dönüştürülür. Güneş tarafından oluşturulan hidrojenin bir kısmı helyumla eridiğinde; füzyonun (eriyip kaynaşmanın) arta kalan kütlesi tekrar enerjiye dönüştürülür. Füzyon enerjisi güneş tarafından emilir ve güneşi ısıtmak ve daha fazla kütle oluşturmak için kullanılır. Güneş enerjisinin bir kısmı elektromanyetik radyasyon tarafından kaybolmuştur.

Güneş çekirdeğindeki enerjinin kütleye dönüşümü; maddenin yapıtaşlarını-elektronları, protonları ve nötronları oluşturur. Güneş ve diğer yıldızların çekirdekleri evrendeki hafif elementleri oluştururlar (örneğin Hidrojen, Döteryum, Trityum, Helyum ve Lityum ve evrendeki hafif elementlerin ana kaynağını). Güneş çekirdeği; nükleer füzyonda madde elektron, proton ve nötronun yapı taşlarını, Helyum gibi olan elementlere eriterek birleştirir. Güneşin %21’i Helyumdur, böylece hatırı sayılır ölçüdeki Hidrojen eriyip birleşmiştir. Füzyon reaksiyonu, Hidrojenin ve aşırı sıcaklığın varlığını Helyum veya Alfa parçacıklarını oluşturmak için kullanarak fayda sağlar. Eriyip birleşmiş olan Helyumun kütlesi dört nötron ve protonun kütlesinden daha hafifken; kütlenin enerjiye dönüşümü vardır. Bir başka deyişle, manyetik alanlar indüksiyon ısınması tarafından oluşturulan kütlenin bir kısmı füzyon tarafından tekrar enerjiye dönüştürülür. Füzyon tarafından oluşturulan enerji galaktik merkez manyetik alanlarından gelen orijinal enerjiden daha düşüktür. Ayrıca füzyon reaksiyonunun enerjiye dönüştürdüğü kütle daha ufaktır. Füzyon tarafından üretilen enerji Güneş tarafından emilir ve yeni parçacık ve kütle oluşturmak için tekrar kullanılır. Füzyon reaksiyonu yeni parçacıklar ve kütlenin oluşumundan uygulanan serinletici etki tarafından kontrol edilen güneş çekirdeği derecesiyle sınırlandırılmıştır.

Güneşten Gelen Nötrino Emisyonu (Yayımı)

Güneşle bağlantılı olan nötrino paradoksu (çelişkisi) otuz yıldır vardı. Güneş füzyonuna dayanan standard güneşe ait beklenen model, güneş nötrinolarının yalnızca üçte birini yaydı. Oysa çelişki, SNO nötrino dedektöründe yapılan son zamanlardaki deneylerle çözülmüştür. Daha önce, nötrinoların fotonlar gibi kütlesiz olduklarına inanılmaktaydı fakat nötrinoların kütleye sahip olduğu anlaşıldı. Nötrinonun kütlesinin varlığı; nötrinoların uzaydan geçerken nötrinoların üç çeşidi arasında bir salınımın olduğuna dayanmaktadır. SNO nötrino dedektörü bunu teyit etmiştir ve uzun nötrino çelişkisini sonlandırmıştır. SNO bulgularının doğru olduğunu ve veriyi etkileyen hiçbir kontaminasyon olmadığını farzedin. Görünüşe bakılırsa, burada sunulan teori ve SNO bulguları arasında bir uyuşmazlık vardır. Eğer güneş galaktik merkez manyetik alanları tarafından ısıtıldıysa ve füzyon sadece bir yan ürünse ve kapsamında kısıtlıysa; öyleyse nötrino emisyonu standard güneşe ait modelin tam skala füzyonunda çok daha küçüktür. Bu karışıklığa çözüm maddenin yapı taşları olan elektron, proton ve nötronun nükleosentezinin nötrinoları yayması, dışarı vermesidir.Örneğin bir kuarkı oluşturan elektron ve pozitronun çarpışmasında bir nötrinonun emisyonunu görebilirsiniz:

e⁺e^- > W⁺W^-  q qbar μ v

Çarpışma; kuark çiftini, muon ve nötrinoyu oluşturur.

Nötrinoların güneşten gelen emisyonu küçük ölçek füzyon reaksiyonundan gelen nötrinoların toplamıdır ve esas olarak yeni parçacıkların ve kütlenin toplamıdır.

Tokamak Enerjiyi Kütleye Dönüştürür, Kütleyi Enerjiye Değil

Yarım asırlık füzyon araştırmasının bilhassa Tokamak füzyon reaktörlerinden umulan sınırsız enerji kaynağını getirmediği iyi bilinmektedir. Güneşe benzer bir şekilde füzyon reaktöründeki parçacıkların yüksek enerji çarpışmalarının plazmanın derecesini arttırmak yerine; plazmada yeni parçacıkları ve yeni kütleyi oluşturmaları kuvvetle muhtemeldir. Bu, plazmayı ısıtması gereken ısıtma enerjisinin muazzam olması gerçeğinden dolayı apaçıktır ve Tokamaklar sürekli olarak yeni ısıtma modülleriyle arttırılmaktadırlar. Füzyon reaktörünün ısıtma enerjisinin yeni kütlenin üretimine gittiğinin kanıtı, ısıtılan plazmadaki pozitronların varlığıdır. Reaktör plazma ısıtıldığında, yüksek sürat çarpışmalar elektron-pozitron çiftlerini oluştururlar. Tokamak’ın enerjiyi kütleye dönüştürdüğü (kütleye enerjiye değil) Güneş gibi.

Galaksi Enerji Devresi

Güneş ve diğer yıldızlar enerjiyi değişen manyetik alanlar formunda galaktik merkezden alırlar. O manyetik alanlar yıldızları ısıtırlar ve onların parlamalarını ve enerjiyi kütleye dönüştürmelerini mümkün kılarlar. Tabii ki soru, galaksinin bu ucu bucağı olmayan enerjiyi nereden aldığıdır? Cevap ise yıldızlarda oluşturulan kütlenin galaktik merkeze izafi olarak yerçekimsel potansiyel enerjiye sahip olmasıdır. Toz ve gaz galaktik merkeze serbest düşmektedir ve galaktik merkezde kara deliklerin ve birikme disklerini oluşturmak için nötron yıldızlarının içerisine düşmektedir. Serbest düşme ve birikme diskleri gaz ve tozun kütle ve enerjisini arttırırlar. Yıldızların kütlesi galaktik merkez manyetik alanlarından ötürü sürekli olarak artmaktadır.

Bu kütle yıldızlar tarafından yıldızlararası uzaya çeşitli şekillerde serbest bırakılır:

*Güneş ve yıldızlardan püskürtülmüş Güneşe ait rüzgarla,

*Güneşe ait rüzgarın beklenmedik ve büyük çapta olan formunun koronal kütle püskürmeleriyle

*Kırmızı Dev (ölmeye başlayan yıldızların bir safhası) çürümesiyle. Kırmızı Dev’in dış katmanları, Kırmızı Dev’in çekirdeğine uzak ve gevşek bir biçimde bağlantılıdır. Dış katmanlar her saniyede büyük miktardaki bir kütleyi (0.2’ye kadar) dışarı atabilirler.

*Nebula Bulutsu’suyla. Nebula Bulutsu’ları Kırmızı Devler’den doğmuştur ve yüksek miktardaki bir kütleyi de dışarı atarlar. Nebula Bulutsu’sunun ömür devresinde kütlesi neredeyse 8’den doğumundaki 1.1’e doğru düşebilir. Süpernova ve Nova da büyük miktardaki kütleyi yıldızlararası uzaya atabilir.

Yıldızlardan dışarı atılan kütle, yıldızlararası uzayı büyük miktardaki toz ve gazla doldurur. Dünyadan Samanyolu galaksisinin merkezini görmek imkansızdır; çünkü yıldızlararası toz ve gaz, görüntüyü bloke etmektedir.Toz ve gazlardan dolayı Samanyolu Galaksisi’nin dışarıdaki kenarını da görmek imkansızdır. Galaktik merkeze düşen yıldızlararası toz ve gaz, galaksinin yakıtıdır.

Toz ve gaz yıldızlar tarafından serbest bırakıldıktan sonra galaktik merkeze doğru serbest düşmeye başlayacaktır. Toz parçacıklarının serbest düşüşü, galaktik merkezden gelen uzaklığa göre takip eden evrelere ayrılabilirler: Toz parçacığı galaktik merkezden uzak olduğunda, galaksi iki bölüme ayrılabilir. Bir tanesi galaktik merkezi içine alır diğeri de galaksinin dış kısmını içine alır. Toz parçacığındaki yerçekimi gücü, galaktik merkez yerçekimi güçleri ve galaksi dış kısımları yerçekimi güçleri arasındaki farklılıktır. Toz parçacığı galaktik merkezin yakınındayken, galaktik diskin yerçekimi sıfıra yakındır. Galaktik merkezdeki Kara Delikler toz parçacığını çekmeye devam ederler. Galaktik merkezdeki toz parçacığı, Süpermasif Kara Deliğin Birikim Diski’nin bir parçasıdır ve gitgide birikim disk merkezine doğru çekilmektedir.

Galaktik merkezde Kara Delik Birikim Diskindeki düşen toz ve gaz, galaktik merkezlerin yüksek parlaklığının kanıtı olarak çok enerji üretirler.Birikim Diski’ndeki toz ve gaz, dinamo etkisiyle kuvvetli manyetik alanları yaratan göreceli hızlarda hareket eden plazma haline geldiler. Plazma hareketinin kinetik enerjisi galaktik diskteki yıldızlara enerji sağlayan galaktik diskte yayılmakta olan değişen manyetik alanlara dönüştürülmektedir. Süpermasif Kara Delik Birikim Diski’ndeki parçacıklar parçacık kütlesini ve enerjisini arttıran göreceli hızlara ulaşırlar. Bazı galaksilerde galaktik merkez son derece aydınlıktır ve Aktif Galaktik Çekirdekler veya AGN olarak adlandırılır.

Şekil 15 galaksinin enerji devresini göstermektedir. Galaktik merkez manyetik alanlarının galaktik merkezden uzakta olan yıldızlarda kütle oluşturduğu gösterilmiştir. Bu kütle, galaktik merkeze nazaran olağanüstü bir yerçekimsel potansiyel enerjiye sahiptir. Fakat, manyetik alanlar bu potansiyel enerjiyi oluşturmak için kaybetmezler; manyetik alanlar yalnızca yıldızlarda oluşturulan yeni parçacıkların kalan kütlesinin dengindeki enerjiyi kaybederler. Sarı ok, yıldızlar tarafından emilen manyetik alanların enerjisini göstermektedir. Kırmızı ok, parçacığın serbest düşmesinden sonra galaksiden gelen çok daha fazla enerjiyi göstermektedir.

Şekil 15: Galaksi enerji devresi. Devre; değişen galaktik merkezden değişen manyetik alanlar yıldızını indüksiyon kullanarak ısıttığında başlar. Yıldız çekirdeğindeki parçacıkların ısısı veya kinetik enerjisi orada kütleye dönüştürülür (sarı ok olarak gösterilmiştir). Yıldız çekirdeğinde oluşturulan bir M0 kütlesi, yıldız yüzeyine ulaşır ve uzaya güneşe ait bir rüzgar olarak fırlatılır. Parçacıklar galaktik merkeze doğru göreceli bir serbest düşüşe başlarlar (kırmızı okla gösterilmiştir). Parçacığın Süpermasif Kara Delik Birikme Diski’ni geçtikten sonraki kütlesi ve enerjisi galaksi tarafından bağlanmış orijinal enerji M0’nun 1000 katı olabilir.

Şekil 16 galaksinin enerji devresini göstermektedir. Burada enerji devresi galaktik merkezde ve yıldızda bileşenlerine bölünmüştür. Galaktik merkezde serbest düşen toz ve gaz, Kara Delik Birikme Diski’ne ulaşır (4). Kara Delik Birikme Diski toz ve gazı plazmanın içine dönüştürür ve dinamo etkisine göre kuvvetli manyetik alanlar üretilir ve galaktik diskteki yıldızlar ısıtılır (1). Yıldızlarda galaktik merkez manyetik alanları yıldızı ısıtır. Enerji güneş çekirdeğindeki parçacıkların yüksek enerji çarpışmaları tarafından kütleye dönüştürülür(2). Yeni kütle ve madde, yıldızlararası uzayın içerisine güneşe ait rüzgar fırlatıldığında(3) ve galaktik merkeze düşmeye başladığında oluşturulur.

Şekil 16: Galaktik merkez bölümü ve yıldız bölümüne ayrılan galaksi enerji devresi. Galaktik merkezde düşen toz ve gaz galaktik diskte dağılan ve yıldızları ısıtan manyetik alanları oluşturur. Yıldızda galaktik merkezden olan manyetik alanlar yıldızı ısıtır ve ısı enerjisi yüksek enerji parçacık çarpışmalarıyla kütleye dönüştürülür.Yeni kütle ve madde yıldız yüzeyine ulaştığında, güneşe ait rüzgar olarak dışarı atılır ve galaktik merkeze düşmeye başlar.

Şekil 17 M0’nun birim kütlesinin enerji devresinin grafiğini göstermektedir. Y ekseni, galaksiye ilave edilen enerjiyi göstermektedir. X ekseni galaksi merkezinden olan birim kütleyi anlatmaktadır. X ekseninin kaynağı yıldızdan galaktik merkeze olan boy büyüklüğündeki uzaklıktır. Galaktik merkeze olan uzaklık azaldıkça X ekseni artar. Enerji devresi, manyetik alanlar tarafından birim kütlenin bir yıldızda birim kütlesinin oluşturulmasıyla X ekseninin kaynağında başlamaktadır. Galaksi birim kütleyi oluştururken parçacığın artan kütlesine denk enerjiyi kaybeder. Böylece onun X eksen kaynağındaki enerji dengesi negatiftir. Daha sonra birim kütlesi yıldızdan atılır ve galaksinin merkezine doğru serbest düşmeye başlar. Birim kütle düştükçe hızı ve enerjisi artar. Galaktik merkezde birim kütlenin hız ve enerjisi, Süpermasif Kara Deliklerin Birikim Diski tarafından arttırılır.

Şekil 17: Birim kütle cinsinden Galaksi enerji deviri. Devir, galaktik merkezden gelen değişen manyetik alanlar indüksiyon kullanarak yıldızı ısıtmaya başladığında başlar. Parçacıkların ısısı veya kinetik enerjisi yıldız çekirdeğinde kütleye dönüştürülmüştür. Yıldız çekirdeğinde oluşturulan bir M0 kütlesi yıldız yüzeyine erişir ve uzayın içerisine güneşe ait rüzgar olarak atılır. Parçacıklar galaktik merkeze doğru göreceli bir serbest düşüşe başlarlar. X ekseninin kaynağı galaktik merkezden olan bir yıldızın uzaklığıdır. X artmaya başladıkça uzaklık, düşen kütle galaktik merkeze ulaşıncaya kadar ve uzaklık sıfır oluncaya kadar azalır. Bir parçacığın kütle ve enerjisi, galaktik çekirdeğe ulaştığında M0’nun galaksi tarafından bağlanmış orijinal enerjisinin 1000 katı olabilir.

Toz ve gazın galaktik merkeze olan çekimi galaksi enerji devrini daha etkili yapan çeşitli durumları gerektirmektedir. Galaktik merkezdeki Kara Delikler enerji üretimini daha etkin yapacaklardır.Bir başka deyişle, galaktik diskteki Kara Delikler yakındaki parçacıkların galaktik merkeze olan serbest düşüşünü ve galaksinin enerji üretiminin rahatsız edilmesini önleyecektir. Yıldızlar tarafından dışarı atılan toz ve gazın bir kısmı galaksi yakınında kaybolmuştur ve galaktik merkeze ulaşmaz. Bu toz ve gaz galaksiler arasındaki uzayda saçılmıştır ve gökadalar arası çevreyi oluştururlar. Gökadalar arası çevre yıldızlar tarafından üretilen ağır elementler bakımından zengindir.Tozun bir kısmı yüksek süratlerle galaksinin yerçekiminden kaçabilir. Yüksek süratlerin kaynağı süpernova veya yıldızlar arasındaki yüksek enerji çarpışmaları olabilir. Eğer bir galaksi bu şekilde büyük bir kütle kaybediyorsa, galaksi enerjisi ve kütle üretimine engel olacaktır. Yıldızlar arasındaki uzaklık, toz ve gaz parçacığının yıldızların yerçekimi tarafından değil galaktik merkez yerçekimi tarafından çekilmesine imkan sağlamak için yeterli uzaklıktadır. Yıldızların yerçekimi yakına serbest düşen toz ve gazın bir kısmını biriktirir. Milyarlarca yıldan fazladır serbest düşen toz ve döküntünün birikimi, güneşin ve diğer yıldızların etrafındaki gezegenlerin oluşumunda baskın bir güçtür.

Galaksi enerji devrinin iki hediye olarak verilen kısmı manyetik alanlar tarafından yıldızlarda oluşturulan kütle ve serbest düşüşten olan makul ölçüdeki Birikme Diskindeki enerjidir. Oysa ikisini birleştirmek, galaksinin hiçbirşeyden kütle ve enerji ürettiği ve enerji koruma kanununa uymadığı bir paradoksu yaratacaktır.Kuantum Mekanik’teki yeni gelişmeler, vakumun büyük miktarda bir enerjiyi içerdiğini keşfetmiştir. Böylece; vakumun galaksiler tarafından üretilen kütle ve enerjinin gerçek kaynağı olduğunu farzedebiliriz.

Yerçekimsel potansiyel enerjiyi korunumlu olarak düşünmeye düşünürdük, o gerçekten de öyle midir? Sözgelimi basit bir örneği alalım. Bir asteroid dünyanın yakınından yavaşça geçmektedir. Şimdi biz asteroidi oraya yerleştirmedik ve herhangi bir enerjiyi de bağlamadık. Yerçekiminin etkisi altında dünyaya düşerken asteroid hâlâ hız ve ısı kazanacaktır. Enerji nereden gelmiştir? Vakum olmalıdır. Galaktik merkezin kütlesi toz ve gazı çeken kuvvetli yerçekimini yaratır. Toz ve gazın yerçekimsel potansiyel enerjisi gaz ve toz kütlesi ve enerjisini arttırır. Böylece, takip eden cümleyi söyleyebiliriz: Kütle yerçekimini oluşturur ve yerçekimi de kütleyi oluşturur.

Daha Büyük Bir Galaksi Tarafından Küçük Bir Galaksinin Meydana Getirilmesi

Galaksiler durmadan yeni kütle ve enerji üretirler. Galaksi kütlesi arttığına göre, daha fazla toz ve gaz galaktik merkeze düşmekte ve manyetik alanlar daha fazla enerjiyi yıldızlara ulaştırmak için daha kuvvetlenmektedirler. Yıldızlardaki manyetik alanlar kuvvetlendikçe, yıldızların kütlesi artmaktadır. Çünkü galaktik diskteki manyetik alanlar daha kuvvetlenmektedirler, ekstra enerji mevcuttur ve yeni yıldızlar doğmaktadır. Nasa Apollo misyonları esnasında güneş ısı derecesinin son milyarlarca yılda %10 arttığını bulmak için ay taşı örnekleri analiz edilmiştir. Bu da güneş kütlesinin %10 arttığı manasına gelmektedir. Bu artış muazzamdır. Güneş kütle artışı galaksideki pek çok yıldızın kütle artımına sahip olduğuna ve dolayısıyla galaksinin kütle artışına sahip olduğuna işaret etmektedir.

Daimi olan kütle artışı yeni galaksilerin meydana getirilmesine yönlendirir. Bir galaksi daha masifleştikçe ve ağırlaştıkça, galasinin kolu da daha ağırlaşır. Koldaki yıldızlar daha masifleşirler ve yeni yıldızlar doğar. Kol daha ağırlaştıkça, o galaksi merkezinden de daha uzağa gider. Kol tarafından üretilen toz ve gaz bir noktada uzak galaktik merkez tarafından değil; daha yakın olan galaktik kol tarafından çekilir. Galaktik kola düşen toz ve gaz değişen manyetik alanlar üretmeye başlayan masif bir merkez meydana getirir. Bu süreç kendi enerji devirine ait yeni bir galaksiyi meydana getirir. Galaksi gitgide büyüdükçe manyetik alanları daha kuvvetli hale gelir ve ana galaksiyi geri püskürtür. Yeni galaksilerin meydana getirilmesi evrendeki heryerde gözlemlenmektedir. Gözlemlenen çarpışan veya birbirini etkileyen galaksilerin pek çoğu aslında yeni galaksiyi meydana getiriyorlardır. Şekil 20’de resmin sol tarafında M51 galaksisinin meydana getirilmesini tasvir eden bir resim vardır. Galaksinin kolu uzatılmış ve galaktik merkezden uzaktadır.Yeni oluşturulan galaksideki toz ve gaz ana galaksiye değil, uydu galaksiye düşmektedir. Yeni galaksinin meydana getirilmesini etkileyen üç faktör vardır:

*Galaktik merkezden olan yerel kolun uzaklığı. Kolun uzaklığı ne kadar fazla olursa, yeni galaksinin meydana getirilmesi o kadar kolay olacaktır.

*Yerel galaktik kolun kütlesi. Kol ne kadar masif olursa, yeni galaksinin meydana getirilmesi o kadar daha kolay olur.

*Ana galaksi galaktik merkezinin kütlesi ve yerçekimi kuvvetinin çekiciliği. Ana galaktik merkez daha masif oldukça, yeni galaksinin meydana getirilmesi daha zorlaşır.

Yeni galaksilerin oluşturulmaları ana galaksi galaktik kolunda yeni Kara Delikleri yaratır.Yeni Kara Delik yeni galaksinin merkezidir ve enerji devirini çalıştırır.Elips şeklindeki galaksiler de yeni bir galaksiyi oluşturabilirler. Mekanizma spiral galaksilerin mekanizmasından farklıdır. Oluşturmadan önce elips şeklindeki galaksi uzayacak ve daha sonra nihayet gözlüğe veya 8 numaradakine benzer şekilde bir görüntüye sahip olacaktır.

Evrende heryerde yakın daha küçük uydu galaksili örnekler vardır. O daha küçük olan galaksiler masif bir galaksiden oluşturulmuştur ve masif galaksinin yavrusudur. Samanyolu yakınındaki uydu, galaksileriyle masif galaksinin bir örneğidir. Uydu galaksiler Samanyolu’ndan meydana getirilmiştir. Samanyolu’nun Küçük Magellan Bulutları ve Büyük Magellan Bulutları gibi 14 uydu galaksisi vardır.Lokal gruba bir bakış, Andromeda’nın da pek çok uydu galaksiyi kapsadığını gözler önüne sermektedir. M32 Andromeda, M31’in uydu galaksisidir ve ondan oluşturulmuştur. Andromeda’nın kollarında, M32’nin oluşturulduğuna dair hâlâ bir kanıt vardır.

Şekil 20: M51’in resmi galaksi oluşturulması için bir örnektir. Galaksinin kütle ve büyüklüğü durmadan artmaktadır.Galaksi kollarından bir tanesi çok ağır olduğunda ve galaksinin merkezinden uzakta olduğunda, onun yerçekimi çok kuvvetli olur. O koldaki yıldızların tozu uzayın içerisine galaksinin merkezine değil, kolun merkezine çekilmiş olarak atılır.Kol kütle artmakta ve kendi enerji kaynağı ve kütle üretimiyle bir galaksi gibi davranmaktadır. Uydu, galaksi manyetik alanları arttıkça ve ana galaksinin dışına doğru ittikçe ana galaksiden ayrılmaya başlar. Samanyolu uydu galaksileri Samanyolu’ndan meydana getirilmiştir.

Güneşin aydınlatırlığı galaktik koldaki pozisyon gibi diğer faktörlerden de etkilenebilir. Güneş galaktik kolun civarlarında olabilir ve son milyarlarca senedir galaktik temele veya galaktik koldaki daha merkezde olan pozisyona erişmiştir. Galaktik kol civarındaki manyetik alanlar galaktik kol civarlarındaki manyetik alanlardan daha kuvvetlidir. Böylece Güneşin aydınlatırlığı galaktik koldaki pozisyonu tarafından etkilenmiş olabilir. Güneş aydınlatırlığı yeni galaksilerin meydana getirilmesine de bağlı olmaktadır. Yeni galaksinin oluşturulmasından sonra galaktik merkeze düşen toz ve gaz miktarı daha küçüktür çünkü galakside daha az yıldız vardır. Daha küçük miktardaki toz galaktik merkezde daha zayıf manyetik alanlar üretir ve bu da galaktik disk emilimindeki yıldızların enerjisinde azalmaya neden olur. Bu da yıldızların parlaklığını azaltacaktır.

Yeni bir galaksinin oluşturulma zamanını hesaplayabiliriz. Bu hesaplama tahminlere dayanmaktadır ve hassas bir veriye sahip değildir. Bir küçük uydu galaksi aşağı yukarı 5 milyar yıldız kapsamaktadır. Samanyolu’ndaki yıldızların sayısı aşağı yukarı 200 milyar yıldızdır. Samanyolu galaksisi kütlesine milyarlarca yılda %0.5 ilave etmiştir (güneşin 1/20’si artmaktadır). Samanyolu’nun her 5 milyar senede bir yeni bir galaksiyi meydana getirdiğini keşfedebiliz. Bu hesaplama için Samanyolu’nun pek çok oluşturmalardan sonra tahminen aynı kütlede kaldığını da farzedebiliriz. Galaksi kütlesinin aynı kalmadığı, fakat pek çok oluşturmalardan sonra arttığı mümkündür.Gökyüzündeki pek çok galaksiyi gözlemlersek; galaksiler için hiçbir standard büyüklük olmadığını farkederiz. Öyleyse galaksi kütlesinin artışının bir kısmı galaksi içerisinde durmadan kendi büyüklüğüne artması için daimi olarak korunmaktadır ve diğer kısım da yeni galaksilerin meydana getirilmeleri için kaybolmuştur. Örneğin, galaksi kütle artışının yalnızca %50’si yeni galaksilerin oluşturulmaları için gidiyorsa; galaksilerin meydana getirilmeleri arasındaki devre 10 milyar senedir.

Samanyolu gibi olan bir galaksi yeni bir galaksiyi yaklaşık olarak her 10 milyar senede bir meydana getirecektir. Şekil 21’de yeni galaksiler oluşturulma esnasındaki galaksi kütlesi, enerjisi ve parlaklığının grafiği bulunmaktadır. Yeni bir galaksi oluşturulana kadar galaksinin kütlesi katlanarak artmakta ve galaksiye ilave olduğunda galaksinin kütle oluşum hızını arttırmaktadır. Yeni uydu galaksi oluşturulduktan sonra ana galaksinin kütlesi, yeni galaksi kütlesi ana galaksiden çıkarıldığında belirgin bir şekilde azalmıştır.Yeni galaksi meydana getirildikten sonra, ana galaktik merkeze düşen toz ve gaz da azalmıştır. Bu galaktik merkezden olan manyetik alanların gücünü azaltacak ve yıldızlara daha az enerji sağlayacaktır.

Güneş aydınlatırlığı ve onun galaktik koldaki pozisyonu galaktik kolun rotasyonundan anlaşılabilir. Galaktik kol Şekil 5’de görüldüğü gibi galaktik merkezden bütün uzaklıklarda sürekli olan bir açısal hızla dönmektedir. Eğer açısal hız sabit olmasaydı galaktik kollar dağılır ve paketlenmiş yapılarını kaybederlerdi. Galaktik kollar kendi sağlam yapılarını iki nedenden dolayı korurlar. İlki galaktik koldaki yıldızların manyetize olmaları ve Şekil 12 ve 13’de gösterildiği gibi birbirlerini çekmeleridir. İkinci galaktik kollar manyetik alanların taşıyıcısıdır (konveyörüdür). Galaktik koldaki ana sıralı yıldızlar manyetik alan enerjisini daha iyi iletirler ve böylece de yalnızca galaktik kolun yakınındaki yıldızlar galaktik merkez manyetik alanlarından olan büyük miktardaki enerjiyi alırlar.Galaktik kolun galaktik merkezden olan bütün uzaklıklarda sabit açısal hıza sahip olması durumu vardır ve yıldızların yıldızları galaktik koldan içeri girmesini ve dışarı çıkmasını meydana getiren düz rotasyon eğrisine sahiptir. Yıldızlar galaktik kola girdiklerinde galaktik koldaki kuvvetli manyetik alanlar tarafından parlaklıkları artar.

Şekil 21: Çok uzun zaman her bir galaksi yeni bir galaksiyi birkaç defa oluşturacaktır. Ana galaksinin parlaklığı, kütlesi ve enerjisi durmadan galaktik merkez manyetik alanları tarafından artmaktadır.Galaksi kollarından bir tanesi çok masif ve galaktik merkezden uzaksa, tozu yakındaki yıldızlardan toplayacaktır. Kol bölümü sonunda yeni uydu galaksiyi meydana getirecektir. Uydu galaksideki bütün yıldızlar ana galaksiye toz göndermeyi durduracaklar ve ana galaksi kendi kütlesinin bir kısmını ve enerjisini yeni uydu galaksiye kaybedecektir.

Evrenin Hızlanması

Kırmızı Rotasyonların analizi ve süpernova patlaması, evrenin yalnızca genişlemekle kalmayıp; hızlandığını da bulmuştur. Galaksiler durmadan yeni kütle ve enerji yaratırlar ve evrendeki toplam kütle ve enerjiyi arttırırlar. Galaksiler ayrıca yeni galaksileri meydana getirirler ve evrendeki galaksilerin sayısını arttırırlar. Evren genişlemeli ve yeni maddeyi düzenlemek için hızlanmalıdır. Evrendeki muazzam uzaklıkları geçebilen iki güç veya alan vardır. Onlar yerçekimsel güç ve manyetik güçtür. Yerçekimsel güç galaksileri geri iterken ve evrenin genişlemesine ve hızlanmasına yolaçarken; manyetik güç galaksiler arasındaki uzaklığı azaltmaya götürür. Şekil 3’de gösterildiği gibi, ana sıra yıldızlar bir süperiletkenin ve mıknatısın kombinasyonu olarak tarif edilmiştir. Bu model ana sıra yıldızların çarpışmadıkları gerçeğini açıklayabilir. Milyarlarca yıldızı kuşatan galaksiler süperiletken ve mıknatısın bu özelliklerini elde ederler ve böylece süperiletken ve mıknatısın bir kombinasyonu olarak tanımlanabilirler. Bir galaksinin süperiletkeni ve ikinci galaksinin manyetik alanları arasındaki geritepki evrenin genişleme ve hızlanmasının kaynağıdır. Bir galaksi sürekli olarak kütle ürettikçe, kütlesi artar ve daha güçlü manyetik alanlar üretir. Artan manyetik alan yakındaki galaksileri geçer ve manyetik alanı arttıran ve galaksiler arasında cisimlerin birbirini itme gücününe sebep olan indüksiyon akımını yaratmak için süperiletken özelliğiyle etkileşir. Yeni galaksiler meydana getirildiklerinde sonunda büyümeye başlarlar ve manyetik alanları artar ve yakındaki galaksilere doğru itilirler.

Şekil 22’deki basit bir deney galaksiler arasındaki ve genişleyen evren arasındaki geri tepki kuvvetini kanıtlamaktadır. Eğer bir akımı elektromıknatıstan geçirirseniz, o süperiletkenin üstünde belirli bir uzaklıkla etrafında gezinecektir. Akımı arttırdığınızda; elektromıknatısın manyetik alanı daha kuvvetli hale gelecek ve Lenz kanununa göre süperiletken onu yukarı doğru itecek ve yüksekliğini arttıracaktır. Elektromıknatıs akımının ve manyetik alanların artışı manyetik alanlarını arttıran galaksilerdeki kütle artışına benzerdir. Bu deney galaksilerin ve yıldızların kütle artmasına dayanan evrenin genişlemesinin nicelik anlayışına yönlendirebilir. Bu da galaksideki kütle artışının bir modelini geliştirmek ve onu evrenin gözlemlenmiş hızlanmasıyla karşılaştırmak içindir.

Kütlelerin indüksiyonla geri tepkisini göstererek tanıtmak süperiletkenleri gerektirmemektedir.

Şekil 23’a da bir uzun çelik çekirdekli solenoid bir bataryaya bağlıdır. Bir alüminyum veya bakır halka çelik çekirdek üzerinde serbestçe hareket edebilir. Anahtar kapalı olduğunda ve akım bataryadan solenoide aktığında bakır halka yukarı doğru sıçrar. Solenoidden olan manyetik alanlar halkadaki akımı indüklerler. Lenz Kanununa göre halkanın manyetik alanı solenoidin manyetik alanına engel olacak ve halka solenoidi geri itecek ve yukarı doğru fırlayacaktır. Eğer solenoidin bir galaksi ve bakır halkanın da ikinci galaksi olduğunu farzederseniz; birbirlerini manyetik indüksiyonla geri itecekleri açıktır.

Galaksiler varolan galaksilerden oluşturulduklarına göre, evrendeki kütle çoğunlukla zaten olan büyük miktarlardaki kütleden yaratılmıştır. Bu gökyüzünün büyük ölçekteki haritalarındaki galaksilerin flamanlarını açıklayabilir. Hubble teleskobu derin uzay resimleri bugünkü galaksilere çok benzer galaksileri gözler önüne sermektedir ve o resimlerde gelişen evrenle ilgili hiçbir kanıt yoktur.

Şekil 22: Evrenin genişlemesi bir elektromıknatısın bir süperiletkenin üzerinde etrafında gezinmesiyle açıklanabilir.Her galaksi bir süperiletkenin yakınındaki geçirgenliğe sahip yıldızları kapsar ve her galaksi manyetik alanları üretir. Lenz kanununa göre galaksiler kütle ve enerji ürettiklerinde manyetik alanları ve yakındaki galaksilerin geri itmesi artmaktadır.Bir elektromıknatıstaki akımı geçerseniz, o belirli bir uzaklıkla bir süperiletkenin üstünde gezinecektir (belirli bir noktada duracaktır).Akımı arttırdığınızda, elektromıknatısın manyetik alanı daha kuvvetlenmekte ve Lenz kanununa göre süperiletken onu yukarı doğru iteleyecek ve yüksekliğini arttıracaktır.

Şekil 23: Bu indüksiyon deneyi galaksiler arasındaki cisimlerin birbirini itme gücünü açıklayabilir. Anahtar kapandığında, solenoid aracılığıyla olan akış ve onun manyetik alan yoğunluğu birdenbire artmıştır. Manyetik alanlar bakır halka aracılığıyla geçerler ve onun içinde indüksiyon akımlarını oluştururlar. Lenz Kanununa göre,dairedeki indüksiyon akımım solenoidin manyetik alanının karşı yönüne manyetize eder.Birbirlerini geri iterler ve daire yukarı doğru fırlar.Böyle aygıtlar fizik dersinde okullarda manyetik indüksiyonu ve Lenz Kanununu açıklayarak tanıtmak için satılmaktadır. Eğer solenoidin bir galaksi olduğunu ve bakır halkanın da ikinci galaksi olduğunu hayal ederseniz, birbirlerini manyetik indüksiyonla nasıl geri iteceklerini hayal edebilirsiniz.

Yıldızlara Ait Gelişim

Standard yıldızlara ait gelişime göre, bir yıldız hidrojeni tükendiği zaman ana sırayı terkeder ve helyumunu yakmaya başlar. Yıldız ana enerji kaynağı, hidrojen füzyonu değil; galaktik merkez manyetik alanlarıdır. Bu nedenle yıldız standard gelişimi geçerli değildir. Yıldız gelişiminin yakın zamanda düşünülenden çok daha fazla uzun olduğunu tahmin edebiliriz çünkü hidrojen yakıtının bitmesi tamamlanmamıştır.Yıldız gelişimi füzyon reaksiyonu tarafından değil; manyetik alanlar tarafından kontrol edilmektedir. Yıldız, yerçekimsel büzülmeden dolayı değil; Nebula Bulutsusu veya gaz bulutunun varlığındaki kuvvetli manyetik alanlarla doğmaktadır. Kuvvetli manyetik alanlar HR grafiğinin sağ alt köşesinde enerji ve ışık Kırmızı Cücelere enerji sağlayacak ve onları ana sıra yıldıza döndürecektir. Yıldız helyum zehirlemesi baskın gelene kadar kalacaktır. Helyum zehirlemesi elektronların, protonların ve nötronların oluşumunu sınırlandıracaktır. Yıldız çekirdeğindeki kütlenin enerjiye dönüşümünden olan serinletici etki daha ufak olacaktır ve çekirdek ısısı artacaktır ve yıldızı Kızıl Dev’e dönüştürecektir. Kızıl Dev halinde yıldız galaktik merkez manyetik alanlarından olan enerjiyi emmeye devam edecek ve o enerji 56 numaralı kütlenin kütlesinin üstündeki ağır elementleri eriterek birleştirmek için kullanılacaktır. 56 numaralı kütlenin üstündeki ağır elementler eriyerek birleştiklerinde enerjiyi tüketirler ve bundan dolayı da hatalı şekilde yalnızca süpernovada oluşturulmuş elementler olarak dikkate alınırlar. Oysa eğer yıldızların enerji kaynağı galaktik merkez manyetik alanlarıysa, bu enerji ağır elementleri eritip birleştirmek için tedarik edilebilir. Bir ana sıra yıldız tekrar Kırmızı Cüce’ye gerileyebilir veya manyetik alanlar zayıfladığında bir kısım parlaklığını kaybedebilir. Bu bir yıldız galaktik kolun merkezinden galaktik kolun civarlarına yer değiştirirken meydana gelebilir.

Küçük Küreciklerden Oluşan Kümeler ve Hertzsprung – Russell Grafiği

Hertzsprung – Russell (H-R) grafiği, yıldız grubunun sıcaklık ve parlaklık arasındaki ilişkisini göstermektedir.HR grafiği belirli sınıflandırmadaki yıldızlara ait olan bölgelere ve örneğin güneş gibi veya Kırmızı Cüce yıldızları gibi olan davranışta olan yıldızlara ayrılmıştır. HR grafiği hatalı olarak ana sıra ve kızıl dev bölümünün birleştiği devre dışı olma noktasına göre kullanılmaktadır.Bir grup yıldızı ısıtan değişen manyetik alanlar daha yoğunlaştığında, yıldızlar daha fazla enerjiyi alırlar. H-R grafiğinde sağ alt köşede yerleştirilmiş olan Kırmızı Cüce daha fazla enerjiyi alır ve sıcaklığı artar. Yıldızların enerjisi ve sıcaklığı en sonunda yıldız kütlesini ve yıldız parlaklığını arttırır. Bu şekilde Kırmızı Cüce yıldız H-R grafiğinin ana sırasına girmektedir. Değişen manyetik alanlardan daha fazla enerji alan ana sıradaki diğer yıldızlar, aşırı daha yüksek ısıya, daha kuvvetli parlaklığa sahip olacaktır. Eğer ana sıradaki yıldızların hepsi daha yüksek ısıya ve daha kuvvetli parlaklığa sahip olacaklarsa, dönüm noktası yukarı doğru çıkacaktır. Öyleyse dönüm noktası yıldızların yaşına değil; değişen manyetik alanların gücüne işaret etmektedir. Şekil 18 iki küçük küreciklerden oluşan kümeler olan M67 ve NGC188’in H-R grafiğini göstermektedir.Küçük küreciklerden oluşan küme M67’nin dönüm noktası NGC188’den daha yüksektir. Bu nedenle, M67’deki yıldızların manyetik alanının emmesi NGC188’deki yıldızların emmesinden daha kuvvetlidir.

Küçük küreciklerden oluşan kümeler galaktik diskten olan parçacıkları ve kütleyi toplamaktadırlar. Galaktik disk, galaktik diskin iki düz tarafındaki boş uzaya büyük miktarlarda toz ve gazı boşaltmaktadır. Küçük küreciklerden oluşan kümeler yerçekimi bu kütleyi galaksi bölgesinde korumakta ve galaksinin kütle ve enerji üretimi etkinliğini arttırmaya yardımcı olmaktadır. Küçük küreciklerden oluşan kümeler merkezlerinde nötron yıldızlarına sahiptirler. Nötron yıldızı birikme diski manyetik alanlar formundaki enerjiyi toplanmış kütleye dönüştürmektedir. Manyetik alanlar küçük küreciklerden oluşan kümelerdeki yıldızları ısıtırlar. Bu mekanizma H-R grafiğinin küçük küreciklerden oluşan küme dönüm noktasını koruyan zayıf manyetik alanları kabul etmektedir.

Kümedeki Mavi Döküntüler ana sıra üründekinden daha yüksek parlaklığa ve daha mavi renge sahiptirler. Mavi Döküntülerdeki değişen manyetik alanlar ana sıradaki yıldızlardan daha yüksektirler ve bu nedenle daha fazla enerjiyi emerler ve daha sıcak olurlar. Mavi Döküntüler dönüm noktasının küme yaşını değil; kümedeki manyetik alanların gücünü yansıtmanın kesin bir kanıtıdır.

Şekil 18: Küçük küreciklerden oluşan kümelerin Hertzsprung – Russell grafiği. Küçük küreciklerden oluşan kümeler hatalı bir şekilde galaksideki en yaşlı yıldızlar dikkate alınırlar. Bu hatalı bir şekilde ana sırada çok düşük olan yıldızların miktarının H-R grafiğinden çıkarılmıştır.Ana sıradaki yıldızların miktarı veya devre dışı kalma noktasının yüksekliği, küçük küreciklerden oluşan kümenin değişen manyetik alanlarının kuvvetinin göstergesidir.Küçük küreciklerden oluşan kümeler galaktik diskten uzak olduklarına göre, manyetik alanlar küçüktür ve ana sıradaki yıldızların miktarı düşüktür. Küçük küreciklerden oluşan kümelerdeki manyetik alanlar nötron yıldızları birikme disklerinde galaktik halodan tozları toplayarak meydana getirilmişlerdir. Bu elips şeklindeki galaksilerin H-R grafiğinde değişen manyetik alanların düşük yoğunluğa işaret etmesi bakımından da doğrudur. Şekilde M67 için olan manyetik alanlar NCG188 için olan manyetik alanlardan daha kuvvetlidir..

Elips Şeklindeki Galaksiler

Elips şeklindeki galaksilerdeki yıldızlar spiral galaksiler gibi aynı yolla galaktik merkezden gelen manyetik alanlar tarafından ısıtılırlar. Elips şeklindeki galaksilerin şekli galaktik çekirdekten olan manyetik alanların her yönden küre biçiminde enerjiyi tedarik eden karmaşık bir geometride üretildiğini ileri sürmektedir. Gözlemler elips şeklindeki galaksilerin kinematik olarak çözülmüş çekirdeklere sahip olduğunu bulmuştur. Elips şeklindeki galaksilerin çekirdeği aynı aks üzerinde farklı yönde dönen birbirinden farklı diskleri içerebilir. O çekirdek konfigürasyonları (konumlanmaları) elips şeklindeki galaksilerin enerjiyi nasıl her yönde ilettiğini açıklar. Elips şeklindeki galaksilerin çözülmüş çekirdeklerinin gözlemi gizemli ve açıklanmamıştı. Oysa, her yöndeki manyetik enerjinin iletilmesinin bu çekirdek konfigürasyonunu yıldızları ısıtmak için gerektirdiği açıktır. Çözülmüş çekirdekler olmadan elips şeklindeki galaksiler enerjiyi bütün yıldızlara ulaştıramazlardı ve o da küre şeklindeki biçimiyle ayakta kalmazdı. Elips şeklindeki galaksinin çekirdeği Şekil 19’da tarif edilmiştir. Manyetik alanların kaynaklarının iki kümesi aynı aks üzerinde zıt yönde dönmektedirler. İki küme ikinci dikey aks üzerinde dönmektedirler. Bu konfigürasyon değişen manyetik alanları yıldızlara her yönden tedarik edecektir. Elips şeklindeki galaksilerin rotasyon hızı spiralolan galaksiden daha yavaştır. Dönen manyetik alanların iki kümesinin zıt momentumundan olan bu engelleme, elips şeklindeki küre üstünde uygulanır.

Spiral galaksilerle karşılaştırıldığında gözlemler elips şeklindeki galaksilerde küçük bir miktarda toz bulmaktadır. Bu galaktik merkeze daha hızlı çökmesini sağlayan tozdaki merkezkaç kuvvetini uygulamayan elips şeklindeki kürenin yavaş rotasyon hızının bir sonucudur.Tozun hızlı çökmesi enerjinin etkinliğini ve elips şeklindeki galaksideki kütle oluşumunu arttırır. Elips şeklindeki galaksideki değişen manyetik alanların miktarının alınması spiral galaksi alımından daha ufaktır. Bu H-R grafiğindeki elips şeklindeki galaksinin düşük devre dışı bırakma noktasından bellidir.

Şekil 19: Elips şeklindeki galaksinin çekirdeği spiral galaksininkinden daha karmaşıktır.Çekirdek zıt yönde dönen (daire çizen) dönen manyetik alanların iki kümesini kapsamaktadır. Bu elips şeklindeki biçimi ve elips şeklindeki galaksilerin yavaşça döndükleri gerçeğini açıklayabilir.Galaksi rotasyonu yavaş olduğuna göre, toz çekirdeğe hızlı bir şekilde düşmekte ve elips şeklindeki galaksiler neredeyse hiçbir toz olmadan keşfedilmişlerdir.

Güneşe Ait Sistemdeki Manyetik Alanları İnceleme

NASA insansız uzay roketi Pioneer 10 (Öncü 10), güneşe ait sistemdeki manyetik alanların etkisiyle yolunu değiştirmektedir. Dışarıdan gelen manyetik alanlar insansız bir uzay roketiyle karşı karşıya gelince, metalik kısımlarda insansız uzay roketini manyetize etmek için bir akıma neden olmaktadırlar. Manyetize olmuş insansız uzay roketi ve dışarıdan gelen manyetik alanlar arasındaki etkileşme; insansız uzay roketinin yolunu değiştirmesini sağlayan gücü oluşturmaktadır. Güneşe ait sistemdeki manyetik alanlar galaktik merkez manyetik alanlarını ve güneşte ve gezegenlerde indüklenmiş manyetik alanları da kapsamlarına alırlar. Bu aslına bakılırsa, değişen manyetik alanların yoğunluğunu ve yönünü kararlaştırmak için olan bir metoda yönlendirebilir. Şekil 24’de gösterildiği gibi, iki uyduyu alabiliriz ve onları aynı hızla ve yönle fırlatabiliriz. Uydulardan bir tanesi metalik bir küredir ve diğeri de plastik bir küredir. Metalik küre değişen manyetik alanlardan etkilenecektir.Dışarıdan gelen manyetik alanlar onunla karşı karşıya geldiğinde küreyi manyetize edecek bir akım indüklenecektir. Manyetize olmuş küre ve dıştan gelen manyetik alan kürenin uzaydaki yolunu değiştirecek gücü oluşturacaktır. Bu sebeple metalik küre dıştan gelen manyetik alanların yönünü ve yoğunluğunu açığa çıkarabilir. Bir başka deyişle plastik küre manyetik alanlarla etkileşime geçmeyecektir ve metalik küre için bir dayanak noktası olarak kullanılabilir. Bir cihaz galaktik merkeze doğru ve diğeri de galaktik merkezin uzağına galaktik merkezden gelen manyetik alanların etkisi üzerinde çalışmak için lanse edilebilirler.

Şekil 24: Güneşe ait sistemdeki manyetik alanların yönünü ve gücünü göstermek için aynı hızla ve yönle lanse edilen iki uyduyu kullanabiliriz. Uydular bir metre çapla içi boş kürenin yapısına sahip olacaktır. Bir uydu 2 milimetrelik kalın çelik katman üstünde 2 milimetrelik kalın Alüminyum katmanla metalik olacaktır. Diğer uydu sadece 1 santimetrelik kalın plastik katmana sahip olacaktır. Metalik uydu uzaydaki gidişini yıldızlararası manyetik alanlarla değiştirecektir.Plastik uydu gidişinde kalacaktır. Metalik uydu gidişinin deviasyonu (sapması) yörüngesi beraberindeki alanların yönünü ve gücünü gösterecektir.

Sonuç Bölümü

20.nci yüzyılda iki rekabet halindeki kozmolojik model ileri sürülmüştür: Big Bang Teorisi ve Sabit Durum Teorisi.Yıldızların kütle meydana getirmeleri gerçeği sabit durum evrenine yönlendirir. Evren hiçbir başlangıca veya sonlanmaya sahip değildir; o çok uzun zaman önce başlamıştır ve kıyamete kadar varolmaya da devam edecektir. Evren ayrıca sonsuz büyüklükle ve hiçbir sınırı olmayan açık bir evrendir. Evrenin yoğunluğu değişmezdir ve yeni bir madde yaratıldıkça; evren genişlemektedir. Galaksiler evrendeki maddenin kaynağıdır. Galaksiler ayrıca yeni galaksileri de oluştururlar. Evrende yaratılan maddenin miktarı, orijinal Sabit Durum Teorisi tarafından istenenden çok daha yüksektir ve evrenin hızlanmasına neden olur. Evrende Kara Madde ve Kara Enerji yoktur. Galaksilerin geri itmesi ve evrenin hızlanmasına manyetik alanlar neden olmuştur.